Οταν διαβάσετε αυτό το άρθρο, ενδέχεται το δέλτα στο αρκτικόλεξο ΔΕΗ να μην ισχύει και η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού να έχει απολέσει, έπειτα από 71 χρόνια, τον δημόσιο χαρακτήρα της. Ας πούμε λοιπόν μερικά πράγματα γι’ αυτήν και για τον ηλεκτρισμό γενικότερα, όσο διατηρούμε ακόμα την αυτεξουσιότητά μας, ως ελεύθεροι άνθρωποι, πριν δηλαδή η κυβέρνηση μας πουλήσει κοψοχρονιά όλους, όλο τον ελληνικό λαό, ώστε να μας εξυγιάνει, να μας εκσυγχρονίσει και να βελτιώσει τις υπηρεσίες που παρέχουμε (όπως λέει για τη ΔΕΗ, δηλαδή).
Λοιπόν, ο ηλεκτρισμός, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, είναι μια μορφή ενέργειας που οφείλεται σε κίνηση ηλεκτρονίων. Η ηλεκτρική ενέργεια είναι εκείνη η ενέργεια που οφείλεται στην αξιοποίηση του ηλεκτρισμού.
Η λέξη «ηλεκτρισμός» παράγεται από το αρχαίο «ήλεκτρον», που είναι το κεχριμπάρι, αυτή η κίτρινη, κιτρινοκόκκινη ή ερυθροκάστανη ημιδιαφανής απολιθωμένη ρητίνη κωνοφόρων δέντρων, η οποία έχει ιδιότητα να φορτίζεται με στατικό ηλεκτρισμό διά της τριβής. Η λέξη «ήλεκτρον» προέρχεται από το επίθετο «ηλέκτωρ», άγνωστης ετυμολογίας, που σημαίνει «λαμπρός, φωτεινός». Ας πούμε, η μυθική Ηλέκτρα, η κόρη του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, είναι εκείνη που λάμπει, η φωτεινή.
Ηταν γνωστό στους αρχαίους μεσογειακούς πολιτισμούς πως εάν πάρεις ραβδιά από κεχριμπάρι και τα τρίψεις πάνω σε μαλλί ή στο τρίχωμα της γάτας έλκουν ελαφρά αντικείμενα, όπως τα πούπουλα. Ο Θαλής ο Μιλήσιος, γύρω στο 600 π.Χ., πειραματίστηκε με το ήλεκτρο, πιστεύοντας πως η τριβή του σε ξηρό ύφασμα μεταβάλλει το υλικό σε μαγνήτη, με αποτέλεσμα να έλκει μικρά κομμάτια άχυρου. Εξ ου και η ονομασία «ηλεκτρισμός», από αυτή την ιδιότητα του κεχριμπαριού, που σήμερα γνωρίζουμε πως οφείλεται στον στατικό ηλεκτρισμό που αναπτύσσεται στο απολιθωμένο ρετσίνι με την τριβή. Ο όρος «ηλεκτρισμός» άρχισε να χρησιμοποιείται από το 1600, αλλά τα πρώτα βήματα της επιστήμης του ηλεκτρισμού, που οδήγησαν σε τεχνολογικές καινοτομίες, έγιναν τον 17ο αιώνα. Ετσι κι αλλιώς, η λέξη «ηλεκτρισμός» δεν είναι ελληνική, αλλά ελληνογενής, η μετάφραση του αγγλικού «electricity».
Ομως ο ηλεκτρισμός ήταν γνωστός στους ανθρώπους, κατά κάποιον τρόπο, από πολύ παλιότερα. Σε αιγυπτιακά κείμενα που χρονολογούνται από την τρίτη χιλιετία προ Χριστού αναφέρεται η ύπαρξη ηλεκτροφόρων ψαριών στο Νείλο – οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ήξεραν για το σοκ, το ηλεκτροσόκ, που προκαλεί η επαφή με τέτοια πλάσματα, τα οποία είχαν ονομάσει «κεραυνούς του Νείλου».
Τα ηλεκτροφόρα ψάρια μελετήθηκαν και καταγράφτηκαν χιλιάδες χρόνια αργότερα και από Ελληνες, Αραβες και Ρωμαίους φυσιοδίφες και γιατρούς. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Σκριβόνιους Λάργκους, τον πρώτο αιώνα μ.Χ., ανέφεραν την πρόκληση αναισθησίας από γατόψαρο και ηλεκτροφόρο σαλάχι. Τότε πίστευαν πως κάποιες ασθένειες, όπως ο πονοκέφαλος και η αρθρίτιδα, θα μπορούσαν να θεραπευτούν από το ισχυρό σοκ που επέφερε η επαφή με ηλεκτροφόρα πλάσματα. Πάντως η συσχέτιση ηλεκτρικής εκκένωσης και αστραπής πιστώνεται στους Αραβες, ήδη από τον 15ο αιώνα, που είχαν την ίδια λέξη, «raad», και για τα δυο φαινόμενα.
Για να έρθουμε λίγο στα δικά μας, να πούμε πως το πρώτο κτίριο που ηλεκτροδοτήθηκε στην Ελλάδα ήταν τα Ανάκτορα, η σημερινή Βουλή, από την πρώτη μονάδα παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος που ιδρύθηκε το 1889 στην οδό Αριστείδου.
Ο νεωτερισμός του ηλεκτρικού, μετά το παλάτι, επεκτάθηκε στο κέντρο της πρωτεύουσας. Στα τέλη του 19ου αιώνα ιδρύθηκε η Ελληνική Ηλεκτρική Εταιρεία, από την αμερικανική Thomson-Houston, με τη συμμετοχή της Εθνικής Τράπεζας, αναλαμβάνοντας την ηλεκτροδότηση των μεγαλύτερων ελληνικών πόλεων. Μέχρι το 1929, 250 πόλεις της Ελλάδας είχαν ηλεκτροδοτηθεί, ενώ τον εξηλεκτρισμό των μικρότερων πόλεων και των απομακρυσμένων χωριών και κωμοπόλεων ανέλαβαν ιδιώτες ή οι δήμοι και οι κοινότητες με μικρά ηλεκτροπαραγωγικά εργοστάσια.
Το πόσο σημαντικός ήταν τότε ο εξηλεκτρισμός σε μια χώρα το περιγράφει παραστατικά το σύνθημα του Λένιν: «Κομμουνισμός ίσον εξηλεκτρισμός συν σοβιέτ». Εδώ δεν είχαμε σοβιέτ, Θεός φυλάξοι, είχαμε όμως τη ΔΕΗ. Οταν ιδρύθηκε η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού, τον Αύγουστο του 1950, εθνικοποιώντας την παραγωγή και διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας, υπήρχαν 385 εταιρείες που παρήγαν ηλεκτρικό ρεύμα, ιδιωτικές και δημοτικές.
Η ΔΕΗ έγινε η ραχοκοκαλιά -ή μάλλον το κεντρικό νευρικό σύστημα- του εξηλεκτρισμού στην Ελλάδα, αξιοποιώντας πολύτιμους φυσικούς πόρους, από τον λιγνίτη μέχρι τα ποτάμια, για να παράγει ρεύμα και να το φέρει εκεί που χρειαζόταν, στην αμυδρού φωτισμού λάμπα ενός χωριατόπαιδου που διάβαζε τα μαθήματά του, μέχρι μια χαλυβουργία. Η καινοτόμος ΔΕΗ επίσης ήταν ο πρώτος δημόσιος φορέας στην Ελλάδα που εξέπεμψε πειραματικά τηλεοπτική εικόνα, κατά τη διάρκεια της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης το 1960. Ο σταθμός, που στήθηκε με την τεχνική υποστήριξη της Philips εξέπεμψε για 22 μέρες ένα ενημερωτικό και ψυχαγωγικό πρόγραμμα, στο οποίο εμφανίστηκαν μεταξύ άλλων ο Αλκης Στέας, ο Γιώργος Οικονομίδης, η Ραλλού Μάνου κ.ά.
Από τότε κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι ή μάλλον πολλά ηλεκτρόνια στο δίκτυο διανομής των 242 χιλιάδων χιλιομέτρων. Η ΔΕΗ έγινε ίσως η μεγαλύτερη ελληνική εταιρεία: σήμερα έχει κύκλο εργασιών 4,6 δισεκατομμυρίων ευρώ και σύνολο ενεργητικού 13,7 δισ., 17.500 εργαζόμενους, και μια πελατεία 6 εκατομμυρίων Ελλήνων.
Η ΔΕΗ έγινε ανώνυμη εταιρεία, μπήκε στο Χρηματιστήριο, έχασε το μονοπώλιό της στην παραγωγή, μεταφορά, διανομή και πώληση ηλεκτρικής ενέργειας, τα κέρδη της συρρικνώθηκαν και τώρα κινδυνεύει να πωληθεί ή μάλλον όλοι εμείς κινδυνεύουμε να χάσουμε το ενεργειακό νευρικό μας σύστημα, το πιο βαρύτιμο από τα ασημικά της χώρας που περνάνε σε ξένα χέρια.
Στη δεκαετία του ’70 είχε προβληθεί ένα τηλεοπτικό σποτ με τον Γκιωνάκη να λέει το ιστορικό «Είδες η ΔΕΗ;» για να τονίσει το φιλολαϊκό προφίλ της επιχείρησης. Το σλόγκαν όμως με τον καιρό έφτασε να έχει ειρωνική χροιά. «Είδες η ΔΕΗ;» λέμε τώρα για να ελεεινολογήσουμε το νέο, φιλελεύθερο πρόσωπο της εταιρείας, που οσονούπω θα φέρνει το μαύρο σκοτάδι στο σπίτι αυτών που δυσκολεύονται να πληρώσουν το πανάκριβο ρεύμα. Τότε, θα επαναλαμβάνουμε ό,τι λέγανε κάμποσες δεκαετίες πριν, όταν δεν είχε φτάσει ακόμα το ρεύμα στο χωριό ή όταν κοβόταν απροειδοποίητα: ΔΕΗ σημαίνει «Δεν Εχουμε Ηλεκτρικό».
