Η τελευταία ταινία της «I Am You», η οποία ολοκληρώθηκε το 2019, είναι μάλλον ασήμαντη για τον παγκόσμιο κινηματογράφο. Με χολιγουντιανή αισθητική, που αφαιρεί ένα μέτρο πιστότητας από χαρακτήρες και πλοκή, αφηγείται ένα ταξίδι απόδρασης από το Αφγανιστάν δυο χρόνια πριν, τον καιρό της αμερικανικής κατοχής. Όμως η τωρινή συνέντευξη της σκηνοθέτριας και ακτιβίστριας έχει ανθρωπιστικό ενδιαφέρον. Η 56χρονη Σόνια Νάσερι Κόουλ, κόρη Αφγανού διπλωμάτη, μετανάστευσε στις ΗΠΑ χωρίς την οικογένειά της σε ηλικία 14 χρόνων. Συνέχισε να ενδιαφέρεται για τη χώρα της, σε βαθμό που η αγάπη της για τον λαό του Αφγανιστάν όρισε εξ ολοκλήρου τη δράση και το έργο της. Η πρόσφατη άτσαλη απόσυρση των αμερικανικών στρατευμάτων, που άφησε τους Αφγανούς εκτεθειμένους στη βία των Ταλιμπάν, στάθηκε αφορμή για την αναζωπύρωση του αγώνα της υπέρ των ατομικών ελευθεριών, ειδικά όσον αφορά τις γυναίκες και τα παιδιά.
● Τι έχετε να πείτε για την κατάσταση στο Αφγανιστάν αυτή τη στιγμή;
Νιώθω μεγάλη ταραχή γι’ αυτά που συμβαίνουν στο Αφγανιστάν. Η έκρηξη στο αεροδρόμιο ανάγκασε πολλούς να τρέξουν πίσω στα σπίτια τους. Άκουσα πως μια γυναίκα διερμηνέας γύρισε στο σπίτι της και αυτοπυρπολήθηκε, γιατί δεν είχε πια καμία ελπίδα. Αυτό που συμβαίνει είναι καταστροφικό για το Αφγανιστάν και όλους μας, γιατί κατέστησε όλον τον κόσμο λιγότερο ασφαλή.
● Πείτε μας πώς βιώσατε εσείς το Αφγανιστάν κάνοντας την ταινία σας «The Black Tulip» (2010)*.
Έγραψα ένα βιβλίο για το γύρισμα του «Black Tulip» με τον τίτλο «Will I live tomorrow?». Ο μόνος τρόπος να σας το περιγράψω είναι ως Κόλαση επί της Γης. Αποφάσισα να πάω να κάνω την ταινία στις εμπόλεμες περιοχές του Αφγανιστάν. Μιλάω και τις δυο γλώσσες καλά [σσ. φαρσί και ντάρι], αλλά είχα να πάω στη χώρα από τον καιρό της σοβιετικής εισβολής. Δεν την αναγνώρισα τη χώρα μου! Και το να κάνεις μια ταινία αντί-Ταλιμπάν μπροστά στα μάτια τους… Καταλαβαίνετε πόσο τρομακτικό ήταν! Παρόλο που έχεις συναίσθηση ότι σε παρακολουθούν, δεν μπορείς να προετοιμαστείς γι’ αυτό που θα συμβεί. Ακόμα έχω εφιάλτες από τότε που μας κυνηγούσαν από το ένα ξενοδοχείο στ’ άλλο, ακόμα και υπό την προστασία του ΟΗΕ. Άλλαζα συνέχεια τηλέφωνο, αλλά και πάλι με έβρισκαν και το πρώτο πράγμα που άκουγα ήταν: «Ξέρουμε πού είσαι, θα σε πιάσουμε και θα σε σκοτώσουμε». Το να κάνω την ταινία όμως και να δώσω φωνή σε αυτούς που δεν έχουν φωνή, υπερέβαινε τον κίνδυνο. Αυτό το δικαίωμα, αυτό το πάθος με βάσταξαν τη στιγμή που οι διευθυντές του συνεργείου μου με εγκατέλειπαν, λέγοντας μου ότι ποτέ δεν θα γινόταν η ταινία και ότι (αν δεν έφευγαν) θα πέθαιναν στο Αφγανιστάν. Αλλά όπως ξέρετε, η ταινία ολοκληρώθηκε, αντιπροσώπευσε το Αφγανιστάν στα Όσκαρ και κυρίως άνοιξε ένα παράθυρο για την υφήλιο να δει τι συμβαίνει εκεί, πόσο υποφέρει ο κόσμος και πώς επιβιώνει ενάντια σε όλες τις αντιξοότητες.
● Έχουν επηρεάσει τα σχέδιά σας για το μέλλον οι εξελίξεις στο Αφγανιστάν;
Ναι, γιατί ήθελα να κάνω και άλλες ταινίες στο Αφγανιστάν. Η χώρα μας είχε αρχίσει να δείχνει κάποια δημιουργική δραστηριότητα, ειδικά στον χώρο του ντοκιμαντέρ, από γυναίκες και άνδρες. Μιλούσα με νέους που έρχονταν σε επαφή μαζί μου και μου έλεγαν για τις επιθυμίες τους. Τους ενθάρρυνα, λέγοντάς τους να κάνουν τις ταινίες τους με όποιον τρόπο μπορούν, χωρίς να διστάζουν. Τους έλεγα πως δεν υπάρχουν κανόνες στον κινηματογράφο. Προσπαθούσα εν τω μεταξύ να φτιάξω μια ιστοσελίδα όπου Αφγανοί δημιουργοί θα μπορούσαν να αναρτούν τις δουλειές τους και να συναγωνίζονται. Φοβάμαι όμως ότι το «I Am You»θα είναι μάλλον η τελευταία αφγανική ταινία για τα επόμενα 30 χρόνια, πράγμα που μου ραγίζει την καρδιά.
● Παρ’ όλα αυτά, το 2018 επιλέξατε να μη γυρίσετε το «I Am You» στο Αφγανιστάν, αλλά στην Τουρκία με Τούρκους ηθοποιούς.
Αρχικά ήθελα να γυρίσω την ταινία στο Αφγανιστάν, όπως είχα κάνει με το «Black Tulip». Δυστυχώς όμως οι Ταλιμπάν με καταζητούσαν και έδιναν χρήματα για το κεφάλι μου. Αποφάσισα λοιπόν να γυρίσω την ταινία στην Τουρκία, γιατί έχει παρόμοιο φως και τοπίο. Ένιωθα ότι μπορούσα να αναπαραστήσω τη χώρα μου σε μια άλλη ισλαμική χώρα, η οποία όμως μου προσφέρει ασφάλεια.
Ήθελα να έχω Αφγανούς ηθοποιούς, αλλά δεν τα κατάφερα – εκτός από δύο που έφερα μαζί μου. Δυστυχώς, το Αφγανιστάν ήταν πάντα μέσα στην παγίδα των Ταλιμπάν… Οι ηθοποιοί φοβούνταν να συμμετάσχουν στο γύρισμα, ήθελα κι εγώ να τους προστατεύσω. Μπορείτε να φανταστείτε τη δυσκολία τού να προσλαμβάνεις Τούρκους ηθοποιούς που δεν μιλούν αγγλικά και που πρέπει να εκπαιδευτούν, ώστε να προφέρουν μια συγκεκριμένη αφγανική διάλεκτο… Επρόκειτο για την πρόκληση της ζωής μου! Ωστόσο δεν είχα παρά δυο επιλογές: απλώς να μην κάνω την ταινία ή να την κάνω θυσιάζοντας ένα μέρος της γλώσσας.
● Τώρα που οι ΗΠΑ ετοιμάζονται να υποδεχτούν Αφγανούς μετανάστες, πιστεύετε ότι η νεοσύστατη αυτή κοινότητα θα αποτελέσει πηγή ταλέντων για σας;
Απολύτως, 1.000 τοις εκατό! Κοιτάξτε την Αμερική, για παράδειγμα. Οι μετανάστες είναι η δύναμή της. Οι άνθρωποι που προσπαθούν να διαφύγουν από τέτοιες καταστάσεις είναι συνήθως επιστήμονες, καθηγητές, καλλιτέχνες… Πρόσφατα μόνο σκότωσαν 166 ανθρώπους των γραμμάτων και των επιστημών… Αυτοί που επιβιώνουν, στέλνουν ένα μήνυμα στον κόσμο που κανείς άλλος δεν μπορεί να δώσει γιατί φέρουν μια διαφορετική προοπτική, βλέπουν τον κόσμο μέσα από μιαν άλλη ματιά. Πιστεύω ότι οι μετανάστες είναι ένα δώρο για όλους.
● Ωστόσο, ποια είναι η άποψή σας για το πώς θα έπρεπε να χειριστούμε την εισροή των Μουσουλμάνων εξτρεμιστών;
Οι εξτρεμιστές δεν πρέπει να αναγνωρίζονται ως μουσουλμάνοι. Πρόκειται για Ουαχάμπι** που έχουν οικειοποιηθεί (highjacked) τη θρησκεία του Ισλαμισμού, έχοντας γράψει δικούς τους νόμους. Προς τα έξω λένε ότι αν είσαι εναντίον τους είσαι και κατά του Ισλάμ, πράγμα που δεν ισχύει φυσικά. Πώς είναι δυνατόν το Κοράνι να τους δίνει την άδεια να βομβαρδίσουν τζαμί με 700 πιστούς; Να βιάζουν κορίτσια και αγόρια; Να βασανίζουν και να σκοτώνουν Μουσουλμάνους; ή μήπως το Ισλάμ απορρίπτει την αγάπη για την ανθρωπότητα; Υπερασπίζεται τις εγκληματικές πράξεις αυτών που αυτοκτονούν σκοτώνοντας άλλους;… Αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι μουσουλμάνοι… Γνωρίζουν το Ισλάμ, την αρχή της καλοσύνης και της αγάπης; Είναι παντελώς ανίδεοι. Έτσι θα λύσουμε το πρόβλημα: με το να μην τους αναγνωρίζουμε ως μουσουλμάνους.
● Είστε αναμεμειγμένη με πολλές οργανώσεις που βοηθούν τον λαό του Αφγανιστάν. Τι πιστεύετε ότι είναι το πιο επείγον αυτήν τη στιγμή;
Αυτό που μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις είναι να δεχτούν (Αφγανούς) μετανάστες στις χώρες τους. Ανθρώπους που προσπαθούν να ξεφύγουν από βομβαρδισμούς, ξυλοκοπήματα, αποκεφαλισμούς.
Πρόκειται για μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ο κόσμος έχει ηθική υποχρέωση απέναντι στον λαό του Αφγανιστάν, γιατί όταν τα ανθρώπινα δικαιώματα καταπατούνται σε έναν τόπο, είναι σαν να καταπατούνται παντού.
Δεν μπορούμε να υποκρινόμαστε ότι δεν συμβαίνει αυτό, επειδή δεν συμβαίνει σε μας, στη Δύση… Είμαστε μάλιστα όλοι λιγότερο ασφαλείς εξαιτίας της κατάστασης στο Αφγανιστάν… Πρόκειται για μια ολέθρια εξέλιξη, όχι μόνο για τη χώρα μου και τους πατριώτες μου, αλλά για όλη την υφήλιο.
● Γεννηθήκατε στη δεκαετία του ’60 και φύγατε από το Αφγανιστάν στα τέλη της δεκαετίας του ’70. Πώς θυμόσαστε την χώρα σας στην παιδική σας ηλικία;
Θυμάμαι μιαν άλλη Καμπούλ… Θυμάμαι τις θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και την ντισκοτέκ που πήγαιναν οι γονείς μου… Θυμάμαι γυναίκες που φορούσαν μίνι και τακούνια, να περπατούν χέρι-χέρι με άνδρες… Θυμάμαι χριστιανούς, εβραίους, ινδουιστές – όλες οι θρησκείες να ευδοκιμούν ελεύθερες. Δεν υπήρχε βία ούτε καταναγκασμός.
● Πώς θα συγκρίνατε το παρελθόν με την τωρινή κατάσταση;
Φανταστείτε μόνο ότι το 75% των Αφγανών είναι κάτω από 24 χρόνων. Φανταστείτε ότι αν είσαι 40 χρόνων τώρα στο Αφγανιστάν, δεν έχεις ζήσει παρά τον πόλεμο. Όταν ήμουν στο Αφγανιστάν και έπεφταν βόμβες κοντά μας ή μας απειλούσαν οι Ταλιμπάν με όπλα, εμείς, το αμερικάνικο συνεργείο, πανικοβαλλόμασταν. Γι’ αυτούς ήταν η καθημερινότητα. Μας έλεγαν να μην ανησυχούμε και μας καθησύχαζαν με χαμόγελα. Έχουν δει τόσο θάνατο τα μάτια τους που πια δεν επηρεάζονται από τη βία όπως εμείς… Όταν τους ρωτάς γιατί δε φοβούνται, σου λένε ότι είναι ζωντανοί τώρα κι έχουν το σήμερα δικό τους. Ο κάθε Αφγανός ζει ολοκληρωτικά στο παρόν κι ευχαριστούν τον Θεό για την κάθε στιγμή που είναι ζωντανοί. Για την κάθε γουλιά νερό. Είναι συγκλονιστικό το να βλέπεις νέους ανθρώπους χωρίς κανένα μέλλον μπροστά τους, που όμως νιώθουν ευγνωμοσύνη για το κάθε τι. Είναι ένα μεγάλο μάθημα για μας που παραβλέπουμε όλα τα αγαθά της ζωής μας και παραπονιόμαστε.
● Πιστεύετε ότι υπάρχει λύση; Θα δει το Αφγανιστάν την ειρήνη;
Η γεωγραφική του θέση και ο γεωλογικός του πλούτος είναι ο λόγος που όλες οι δυνάμεις θέλουν να κυριαρχήσουν στη χώρα. Δεν μπορεί μια μικρή χώρα σαν το Αφγανιστάν να τα βάλει με τον σοβιετικό ή τον αμερικανικό στρατό. Δεν μπορούν να πολεμήσουν τους Ταλιμπάν ή το Πακιστάν –εξάλλου οι Ταλιμπάν υπάρχουν εξαιτίας του Πακιστάν– γιατί το Πακιστάν έχει πυρηνικά όπλα. Η μόνη μας ελπίδα είναι ίσως ο γιος του Άχμαντ Σαχ Μασούντ***. Αλλά τίποτα δεν θα κατορθωθεί χωρίς αιματηρό πόλεμο, όπου πάλι θα πεθάνουν πολλοί αθώοι.
● Είπατε ότι οι Ταλιμπάν συνεχίζουν να σας απειλούν. Σας έχει προκαλέσει φόβο αυτό στην καθημερινότητά σας;
Ναι, θα σας έλεγα ψέματα αν ισχυριζόμουν ότι δεν φοβάμαι… Ένα είναι βέβαιο, ότι όλοι θα πεθάνουμε. Αλλά υπάρχουν μερικά πράγματα που αξίζουν τη θυσία της ζωής μας. Πιστεύω ότι αν πεθάνω υπερασπιζόμενη τη χώρα μου, θα έχω τουλάχιστον κάνει κάτι. Γιατί κανείς δεν μιλάει για το Αφγανιστάν και οι Αφγανοί οι ίδιοι φοβούνται να μιλήσουν… Παράλληλα, είμαι σχετικά ασφαλής γιατί δε ζω εκεί. Στο Αφγανιστάν λέμε «αφήνω την τύχη μου στο Χέρι του Θεού». Η σκέψη αυτή μου δίνει ψυχική ηρεμία.
* Η ταινία που εκπροσώπησε το Αφγανιστάν στα Όσκαρ το 2011
** Μεταρρυθμιστική μορφή ισλαμισμού που ασπάζεται εξτρεμιστικές ιδέες.
*** Πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης του Αφγανιστάν, που οδήγησε την αντίσταση στα σοβιετικά στρατεύματα και αργότερα στους Ταλιμπάν. Ο γιος του, Άχμαντ Μασούντ, είναι αρχηγός της αντίστασης στο Ταλιμπάν σήμερα
