Μερικές βασικές έννοιες της οικονομίας

Στις μέρες μας, παρατηρούμε πως έχουμε δυο μορφές καπιταλισμού, τον βιομηχανικό (industrial) και τον χρηματοπιστωτικό. Η πρώτη μορφή άνθησε κυρίως κατά τον περασμένο αιώνα, ενώ σήμερα φαίνεται να είναι κυρίαρχη η χρηματιστικοποιημένη του μορφή (financialized capitalism). Οι διαφορές τους είναι αρκετές, αλλά βασίζονται κυρίως στη μορφή της πραγμάτωσής τους. Στον βιομηχανικό καπιταλισμό το χρήμα (Χ) επενδύεται σε κεφάλαιο (Κ), το οποίο μετασχηματίζεται μέσω της εργασίας, της εμπειρίας και των αναγκαίων πρώτων υλών και της τεχνογνωσίας σε εμπόρευμα (Ε), το οποίο κυκλοφορεί και προωθείται στην αγορά προς πώληση και εφόσον πωληθεί σε τιμή ανώτερη από το αρχικό επενδυμένο κεφάλαιο αποφέρει κέρδος (Κέρδος) με τη μορφή κεφαλαίου (Χ΄). Συνοπτικά, έχουμε Χ→Κ→Χ΄, ή ευρύτερα Χ→Κ→[Ε]→(Κέρδος)→Χ΄.

Αυτή η μορφή παραγωγής κέρδους από τον μετασχηματισμό του επενδυμένου κεφαλαίου ισχύει, με βάση την κατάλληλη μορφή που λαμβάνει στην εκάστοτε πολιτική, οικονομική, κοινωνική, ιστορική, γεωγραφική συγκυρία, τα λίγα τελευταία χιλιάδες χρόνια, και αποτελεί αυτό που ονομάζουν οι κλασικοί οικονομολόγοι (μέχρι και τον Μαρξ) βιομηχανικό καπιταλισμό. Η πραγμάτωσή του προϋποθέτει μια σειρά και ένα σύνολο προϋποθέσεων και διαδικασιών, που οπωσδήποτε απαιτούν χρόνο, την τήρηση συγκεκριμένων διαδικασιών και σειράς διευθετήσεων και εμπειριών, ώστε να προκύψει τελικά κέρδος.

Ας μην ξεχνάμε ότι η κυρίαρχη, η ακροτελεύτια προτεραιότητα στην κοινωνική οργάνωση του καπιταλισμού είναι η παραγωγή (παράλληλα με τη συσσώρευση) κέρδους. Η νέα μορφή του είναι αυτή της χρηματιστικοποίησης, όπου απαλείφονται οι ενδιάμεσοι όροι και η παραπάνω σχέση μετασχηματίζεται σε Χ→Χ΄, δηλαδή παραγωγή νέου χρήματος (τηρώντας δηλαδή το Χ΄) από νέο δανεισμό (δηλαδή νέο χρέος) και χρήμα, χωρίς να υφίσταται (απολύτως) καμία επένδυση με την παραδοσιακή της μορφή. Αυτό δηλαδή που ονομάζουμε αεριτζίδικο χρήμα, που σχηματίζεται μέσω των τραπεζικών παραγώγων, των σκουπιδο-ομολόγων (Junk bonds) και σειράς άλλων ευφάνταστων «νέων» τραπεζικών «εφευρέσεων», όπως λ.χ. οι εγγυημένες αποδόσεις χρέους (τα CDO’s) κ.ά., διαμορφώνοντας ένα γνώριμο τοπίο, όπως με το οικονομικό «άρμεγμα» όχι μόνο καλόπιστων δανειστών, αλλά και ολόκληρων χωρών όπως η δική μας και η Αργεντινή, αλλά και πλήθους άλλων χωρών (1). Και αυτή αποτελεί τη σημερινή μορφή διαμάχης ανάμεσα στη Δύση και στην Κίνα, δηλαδή η διαμάχη ανάμεσα στον βιομηχανικό και στον χρηματιστικοποιημένο καπιταλισμό. Οχι διαμάχη χωρών, αλλά συστημάτων.

(1) Ιδιαίτερα διαφωτιστικά, λύνοντας πλήθη αποριών, είναι τα βίντεο του οικονομολόγου Michael Hudson, που μπορούν να βρεθούν και να μελετηθούν λεπτομερειακά στο you tube –βλέπε Global Financial Empire 1, Global Financial Empire 2, και Global Financial Empire 3

* ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών