Η Ελλάδα, η Τουρκία και οι πυρκαγιές το… 1833

Η Ελλάδα στις φλόγες

Η Ελλάδα, η Τουρκία και οι πυρκαγιές το… 1833

Οι σημερινές ομοιότητες με τον τρόπο που αντιμετώπιζαν το πρόβλημα πριν από δύο αιώνες στην Κωνσταντινούπολη

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΨΑΡΡΑ

Οι φετινές πυρκαγιές στην Ελλάδα και την Τουρκία δεν μας θυμίζουν μόνο ότι οι δύο χώρες βρίσκονται στην ίδια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή και είναι καταδικασμένες να αντιμετωπίζουν παρόμοιες φυσικές καταστροφές, αλλά πολλές φορές φαίνεται να συγκλίνουν και οι διοικήσεις τους, όσο ξένες κι αν μοιάζουν μεταξύ τους.

Τα δικά μας τα ξέρουμε. Αλλά δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι στη γειτονική χώρα θεωρούν πως όλες οι πυρκαγιές είναι αποτέλεσμα εμπρησμών. Εχει βρεθεί μάλιστα και ο ένοχος, στο πρόσωπο των μελών της κουρδικής οργάνωσης ΡΚΚ. Στην αρχή εξάλλου του Αυγούστου, διατυπώθηκαν υπόνοιες και για ελληνική ανάμιξη, με το επιχείρημα ότι ποτέ δεν έστειλε η Ελλάδα την πυροσβεστική βοήθεια που είχε υποσχεθεί. Βέβαια αυτή η υπόσχεση είχε δοθεί πριν από τις 3 Αυγούστου που ξεκίνησε ο δικός μας πύρινος εφιάλτης, αλλά ποιος το σκέφτεται;

Οι δύο χώρες παρατηρούσαν με ενδιαφέρον –αν όχι με χαιρεκακία– η μια τις πυρκαγιές της άλλης από τότε που ολοκληρώθηκε η Ελληνική Επανάσταση και δημιουργήθηκε το ελληνικό κράτος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της πυρκαγιάς που ξέσπασε στην Κωνσταντινούπολη τον Αύγουστο του 1833. Στην Ελλάδα πρωτεύουσα ήταν το Ναύπλιο. Είχε δολοφονηθεί δύο χρόνια νωρίτερα ο Καποδίστριας και τη χώρα κυβερνούσαν οι Βαυαροί αντιβασιλείς του ανήλικου Οθωνα.

Οι ελληνικές εφημερίδες που τυπώνονταν στο Ναύπλιο μετέδωσαν το γεγονός. Χαρακτηριστική η ακόλουθη ανταπόκριση από την Κωνσταντινούπολη:

«Από νεωτέρας ειδήσεις μανθάνομεν, ότι αι πυρκαϊαί εξακολουθούσαν έως την 17 και 18, ότε συνέλαβαν πολλούς ανθρώπους εκ των όσων τας βάλλουν, με καυστικάς ύλας, τους οποίους και έρριψαν ούτως μέσα εις τας φλόγας και τους έκαυσαν. Αλλ’ εις μάτην· το πράγμα ως εκ της γενικής δυσαρεσκείας προχωρεί και κανέν όφελος δεν έκαμαν μέχρι τούδε τα αυστηρά μέτρα και η σκληρότης. Λέγουν ότι το Σταυροδρόμιον, ο Γαλατάς, ο Τοπαχανάς και άλλα εκεί τριγύρω μέρη κατεκάισαν. Η φθορά είναι μεγάλη, και την φθοράν ταύτην την αποδίδουν εις πολιτικάς ραδιουργίας διά να φθάσουν σκοπόν τινα. Εις αυτάς μάλιστα τας ραδιουργίας αποδίδουν και την απ’ εκεί αναχώρησιν του Πρέσβεως της Αγγλίας Λόρδου Πονσοβύ, όστις ανεχώρησεν από Κωνσταντινουπόλεως, υπάγει εις Μάλταν διά να καθαρισθή, και απ’ εκεί θέλει υπάγει εις Λονδίνον διά του Αγκώνος» (εφ. «Αθηνά», 26.8.1833).

Ωστε αποδείχτηκε αναποτελεσματικό το να ρίχνουν μέσα στη φωτιά τους υπόπτους για εμπρησμό. Αλλά και σε εκείνες τις πυρκαγιές η σωτηρία σπιτιών και περιουσιών είχε απολύτως ταξικό χρώμα: «Στη μεγάλη πυρκαγιά του 1833 ορισμένοι πλούσιοι ιδιοκτήτες σπιτιών πλήρωσαν μεγάλα ποσά για να σώσουν τις κατοικίες τους, κάτι που πέτυχαν στρώνοντας χαλιά πάνω στα οικήματα και ρίχνοντας συνεχώς νερό πάνω σ’ αυτά με αντλίες» (Ebru Boyar, Kate Fleet, «A Social History of Ottoman Istanbul», Cambridge University Press, Νέα Υόρκη, 2010, σ. 87).

Η πυρκαγιά του 1833 ήταν μια από τις δεκάδες που έχουν καταγραφεί κατά τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου στην Κωνσταντινούπολη και ήταν σημαντική, παρά το γεγονός ότι δεν ήταν η μεγαλύτερη. Ο λόγος είναι ότι συνδέθηκε με μια πολιτική αμφισβήτηση του σουλτάνου, όπως σημειώνει σε μια πρόσφατη μελέτη του ένας Ισραηλινός ιστορικός, ο οποίος αποδίδει κάποιες απ’ αυτές τις πυρκαγιές σε αντίδραση των γενιτσάρων, αλλά παρατηρεί ότι η κύρια αιτία ήταν πως ο φωτισμός συνδεόταν απολύτως με τη φωτιά, θυμίζοντάς μας όσα έχουν κατά καιρούς καταλογιστεί στα βραχυκυκλώματα (Avner Wishnitzer, «As night falls. Εighteenth-century Ottoman cities after dark», Νέα Υόρκη, Cambridge University Press, 2021, σ. 29-31).

Τα πολιτικά χαρακτηριστικά της πυρκαγιάς καταγράφει μια άλλη ελληνική εφημερίδα: «Ο λαός των Τούρκων μετά την αναχώρησιν των Ρώσων ζητεί επιμόνως να φονεύση τον Σουλτάνον ή να κάψη την Κωνσταντινούπολιν ολόκληρον. Κάθε ημέραν δίδεται φωτιά, πότε εις το εν και πότε εις το άλλο μέρος» (εφ. «Χρόνος», 31.8.1833). Μια τρίτη εφημερίδα βρήκε ευκαιρία να ειρωνευτεί την ανταγωνιστική της: «Από ατμόπλοιον φθάσαν εις Αθήνας εκ Κωνσταντινουπόλεως λέγεται ότι το Φανάρι της Κωνσταντινουπόλεως εκάη όλον από πυρκαϊάν· το βάσκανον όμμα του “Χρόνου” ενήργησεν ή αφ’ εαυτού εκάη διά να λυτρωθή από τον “Χρόνον”;» (εφ. «Ηλιος», αρ. 19, 25.8.1833).

Εκεί που αρχίζουμε να θυμόμαστε περισσότερο τα σημερινά μας παθήματα είναι η εξιστόρηση ενός Πρώσου διπλωμάτη που ήταν αυτόπτης στην πυρκαγιά: «Οταν ξεσπούν μεγάλες πυρκαγιές, είναι καθήκον του Σουλτάνου να βρίσκεται αυτοπροσώπως επί τόπου, εφόσον μόνο αυτός θεωρείται ότι διαθέτει τη δύναμη να σταματήσει με μαγικό τρόπο την καταστροφή. Αυτή η μαγεία, ωστόσο, συνίσταται απλώς στο ότι ο Μεγάλος Ηγέτης πηγαίνει σε κάποιο σπίτι της περιοχής και η ακολουθία του γκρεμίζει τα σπίτια γύρω από τη φωτιά, με πρόσχημα ότι πρέπει να προστατευθεί το ιερό του πρόσωπο. Ετσι η φωτιά που δεν έχει άλλα καύσιμα παύει να εξαπλώνεται περαιτέρω. Αλλωστε, μόνο στην εμφάνιση του Σουλτάνου συγκεντρώνονται οι πυροσβέστες με τις μηχανές, εν αναμονή του δώρου που δίνει πάντα σε αυτές τις περιπτώσεις. Μέχρι να δουν τα χρήματα, βρίσκουν πιο βολικό το “Αλλάχ κερίμ” [Ο Θεός είναι ευσπλαχνικός] και δεν κάνουν τίποτα.

Ισως πρέπει να ενημερώσουμε τον αναγνώστη ότι σε παρόμοιες περιστάσεις ο Σουλτάνος είναι υποχρεωμένος να ακούει καταγγελίες ενάντια στην καταπίεση που ασκούν οι αξιωματούχοι του, ή ακόμα και ο ίδιος. Αν η κυβέρνηση έχει δώσει την αφορμή να εξοργιστεί ο λαός, τότε μπορεί ο λαός να έβαλε φωτιά σε ένα σημείο, προκειμένου να μιλήσει με τον Σουλτάνο. Σε αυτές τις περιπτώσεις τον λόγο παίρνουν συνήθως οι γυναίκες. Και οι ομιλίες τους είναι τόσο πειστικές, που ο Σουλτάνος τούς υπόσχεται πρόθυμα αποκατάσταση για να γλιτώσει από τις κραυγές τους» (M. Von Tietz, «St. Petersburgh, Constantinople and Napoli di Romania in 1833 and 1834», Λονδίνο 1836, τ. 2, σ. 114-115).

Ευτυχώς εμείς δεν έχουμε σήμερα σουλτάνο. Εμείς το ξέρουμε. Δεν είμαι σίγουρος αν το ξέρει κι αυτός.