Με τον θάνατο του κορυφαίου Μίκη Θεοδωράκη πλανάται στο μυαλό των νεότερων αριστερών η απορία τι είχε κατά νου όταν έθετε την ενότητα ως σωτήριο πρόταγμα για τις διαιρεμένες αριστερές και κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις.
Σε μεγάλο ποσοστό ανάμεσά τους η ενότητα για κοινωνίες ταξικά διαιρεμένες ηχεί σαν ένα ατόπημα στη θεωρία και πράξη. Εξ ου και η απορία πώς ήταν δυνατόν ένας αστείρευτος δημιουργός, που συγκίνησε λαούς και λαούς στον πλανήτη, ύστερα από τόσους αγώνες, φυλακίσεις, διώξεις, αποκλεισμούς να ολισθήσει σε αυτό, παραγράφοντας όσα υπέφερε για μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση;
Καθώς τέτοια ερωτήματα πήραν τη συνήθη τροπή του μίσους που γεννά ο δογματισμός ή ο φθόνος, προέκυψαν τα αμαυρωτικά συμπεράσματα περί προδοσίας ενός αριστερού που εγκατέλειψε τα ιδανικά του.
Ισως η πικρία του συκοφαντημένου για προδοσία να είναι χειρότερη και από τα βασανιστήρια που άντεξε ο Θεοδωράκης, βέβαιος ότι ο λαός αναγνώριζε και τις δικές του θυσίες. Και ίσως το εφιαλτικό κολαστήριο της Μακρονήσου να φαντάζει ησυχαστήριο μπρος στο άσκεπτο μένος παλιών συναγωνιστών, που στηλίτευσαν τη στάση του αντί να προβληματιστούν για να καταλάβουν.
Με ψύχραιμη αντιμετώπιση που σπανίζει στον τόπο μας, ξανατίθεται με τον θάνατό του το ερώτημα για τη σημασία και το νόημα της ενότητας σε μια κοινωνία διαιρεμένη σε πλούσιους, μεσαίους και φτωχούς όπως ήταν η ελληνική, έως ότου με τη μνημονιακή πολιτική αποδεκατιστούν οι μεσαίοι και δεδομένου του υφέρποντος σκοταδισμού ν’ ανοίξει ο δρόμος για μια κοινωνία απασχολούμενων, ενοικιαζόμενων και ανέργων, ευεπίφορη στον πολυπρόσωπο φασισμό.
Σε αυτό τον από καιρό διαφαινόμενο κίνδυνο η ενότητα των δημοκρατικών δυνάμεων που υποστήριξε ο ιδιοφυής Μίκης Θεοδωράκης είναι ένα τείχος ασφαλείας από εφιάλτες που έζησε η χώρα στο παρελθόν.
Ηταν βέβαιος πως η ενότητα των δημοκρατικών δυνάμεων της κοινωνίας, βασισμένη στην γκραμσιανή ιδέα της καθολικής βούλησης του λαού που διασφαλίζει την κυριαρχία του, μπορούσε να διαφυλάξει το μέλλον της από τη φανερή από το ’90 ακόμη παγκόσμια δομική κρίση (Μήπως η ενότητα δεν έσωσε τη μικρή Ισλανδία;)
Αντιμετώπιζε τον ελληνικό λαό σαν ολότητα -αιτία και αποτέλεσμα διασυνδέσεων των μερών της. Ασφαλώς αυτό από μόνο του δεν αρκούσε για να λυθεί το πρόβλημα της εντεινόμενης φτώχειας και αυταρχίας, με τις οποίες απειλείται μια χώρα χωρίς αυτάρκεια και εντατικό δανεισμό. Ηταν όμως ένα σοβαρό ανάχωμα προστασίας από τον κίνδυνο της χρηματιστηριακής νεοφιλελεύθερης κατίσχυσης μετά το 1989. Και φυσικά χρειαζόταν να συντελεστεί με μια ορισμένη προοπτική και σε ορισμένη κατεύθυνση· ακατανόητες χωρίς τη διασάφηση της ενότητας ως προς τη σημασία και το νόημά της.
Γιατί η αναγωγή ενός συνόλου στα στοιχεία του δημιουργεί την εντύπωση ότι τα στοιχεία -ανομοιογενή έως και αντίθετα- που το συναποτελούν μπορούν να εξισωθούν με λογιστικούς χειρισμούς, ώστε το πλέγμα των σχέσεών τους να μετατραπεί σε συνόλιση αριθμητικών μονάδων, συγκαλύπτοντας την ανομοιογένεια των στοιχείων που συνολίζονται και εξαφανίζοντας ως διά μαγείας (διά της αναγωγής) την ανομοιογένεια, τη διαφορά ή την αντιθετικότητά τους.
Σε τούτη την υπεραπλουστευτική μέθοδο αντιδρά η ενοποίηση των διαφορετικών ή αντίθετων στοιχείων κι αυτή δεν επιτυγχάνεται μe logistics, αλλά με τον κριτικό αναστοχασμό που ελέγχει την ορθότητα ή μη συλλογισμών και συμπερασμάτων σχετικών με την επίτευξή της. Η ενοποίηση επομένως είναι συγκεκριμένη και έχει διαλεκτικό χαρακτήρα. Και επειδή οι αλληλεξαρτήσεις που οδηγούν στην ενοποίηση δεν αποκλείουν την αυταρχία ή την ανταγωνιστικότητα, κρίνεται αναγκαίος ο εξανθρωπισμός ώστε η αυταρχία να ελέγχεται σθεναρά από διαδικασίες εκδημοκρατισμού με χειραφετητικές διεργασίες αντίκρουσης δομών και μηχανισμών κατίσχυσης.
Σε ένα τέτοιο ρυθμιστικό πλαίσιο αθύρματα, συσσωρεύσεις και συνολίσεις φανερώνονται στην πραγματικότητά τους ως κοινωνικο-πολιτικές δομές, που η ενότητά τους γίνεται αναγκαίος όρος για την αναδιάρθρωση ή τον μετασχηματισμό τους.
Αντίθετα με την ανάλυση που απαιτεί απλώς μια επαρκή διάνοια, η ενοποίηση -κλειδί δημιουργικών πράξεων- απαιτεί, πέραν των τυπικών προσόντων του αναλυτή, έναν ιδιαίτερα χαρισματικό νου -τον οποίο διέθετε ο Μίκης Θεοδωράκης- με φαντασία και έμπνευση. Γι’ αυτό και οι αληθινοί καλλιτέχνες και πολιτικοί, φορείς δημιουργικών δράσεων, θεωρούνται ιδιοφυείς. Γιατί για να ενοποιήσει (να συνθέσει) η σκέψη χρειάζεται να ανέβει πάνω από τις λογιστικές πράξεις (computing) και να κινηθεί στο επίπεδο βιωματικών, συνειδησιακών και πνευματικών διεργασιών που ενεργοποιούν τα ανθρώπινα πράγματα στην ιστορικότητά τους.
Γνωρίζουμε ποιους χειρισμούς απαιτεί μια συγκεκριμένη σύνθεση μόνο εκ των υστέρων, αφού προκύψει το έργο στο οποίο απέβλεπε. Γιατί οι συνθέσεις (λ.χ. η Ιλιάδα, η Ενάτη, ο καπιταλισμός κ.λπ.) δεν προκύπτουν με την εφαρμογή τυποποιήσιμων συνταγών. Εκ των προτέρων γνωρίζουμε μόνο κάποιες αρχές και την ανάγκη η δημιουργική πράξη να διαπνέεται από ένα ανοιχτό πνεύμα με ιδιαίτερη κριτική δύναμη.
Γι’ αυτό θα κατανοήσουμε το γριφώδες όραμα της εθνικής και της λαϊκής ενότητας που μας άφησε κληρονομιά ο Μίκης Θεοδωράκης, όταν βρούμε τους τρόπους να το υλοποιήσουμε. Και επείγει, γιατί για μια καταχρεωμένη χώρα ελλοχεύουν σοβαροί κίνδυνοι, εσωτερικοί και εξωτερικοί.
*Ομότιμη καθηγήτρια Φιλοσοφίας, συγγραφέας
