Μαθήματα από τους Κλασικούς για τους αυτοαποκαλούμενους Αρίστους

Ο Σοφοκλής στο «Οιδίπους Τύραννος» χρησιμοποιεί έναν λοιμό ως φόντο μιας ιστορίας που ουσιαστικά αποτελεί έντονη επίκριση της ανθρώπινης ικανότητας για αυτογνωσία. Στο έργο η αβεβαιότητα κυριαρχεί: ο Οιδίπους δεν γνωρίζει ότι ο γέρος που σκότωσε ήταν ο πατέρας του. Αγνοεί ότι η γυναίκα του είναι η μητέρα του.

Στην πόλη του, οι καλλιέργειες καταστρέφονται από την ξηρασία, τα ζώα ψοφάνε και τα παιδιά που γεννιούνται νεκρά πληθαίνουν. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι τον εμπιστεύονται. Τον βλέπουν σαν γιατρό-σωτήρα που θα τους απαλλάξει από τα δεινά. Αλλά στο τέλος ο Οιδίπους καταλαβαίνει ότι αυτός είναι στην πραγματικότητα η κατάρα και ότι τα αδικήματά του είναι η αιτία του λοιμού. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Σοφοκλής, χωρίς να το βροντοφωνάζει, φωτίζει τον τρόπο που αντιδρούν και αλληλοεπηρεάζονται η εξουσία και οι εξουσιαζόμενοι, θέτοντας μια φαινομενικά απλή ερώτηση: Ποιος θα φορτωθεί την ευθύνη;

Η λογοτεχνία, λόγω της ελευθερίας που προσφέρει η τέχνη, μπορεί να διατυπώσει πολύ πιο ελεύθερα τα ερωτήματα για τα οποία η επιστήμη, λόγω αυστηρότητας και σαφήνειας, εμφανίζεται διστακτική, επιφυλακτική, αναβλητική και προσεκτική. Αυτό που οι επιστήμονες αντιμετωπίζουν με μετριοπάθεια, οι λογοτέχνες δεν διστάζουν να το διατυπώσουν ευθαρσώς και να το διαλαλήσουν με στεντόρεια φωνή: Σε μεγάλη κρίση υπάρχουν κίνητρα, σκοπιμότητες, υπεύθυνοι και ευθύνες.

Η διαδρομή από τα χρόνια του Σοφοκλή μέχρι σήμερα μπορεί να άφησε ανεπηρέαστη την τάση των ανθρώπων να αναζητούν υπευθύνους, αλλά από την άλλη πλευρά περιόρισε –μπορεί και να εξαφάνισε– τη διάθεση των εξουσιών να αναγνωρίσουν και να αναλάβουν τις ευθύνες των πράξεών τους. Ετσι, στα σημερινά χρόνια βλέπουμε τις εξουσίες αξιοποιώντας την ισχύ που τους παρέχει η επιστήμη, η γνώση και ο πλούτος αυτών που εκπροσωπούν να προσπαθούν να αρνούνται τα λάθη και προκειμένου να παραμείνουν αλώβητες να μη διστάζουν να κατασκευάζουν αποδιοπομπαίους τράγους για να τους φορτώσουν λανθασμένες επιλογές και αμφιλεγόμενες αποφάσεις.

Οπως κάνει ο Σοφοκλής με τον Οιδίποδα, το ίδιο κάνει και ο Θουκυδίδης με τους Αθηναίους. Αφηγείται την επιδημία αμέσως μετά το πιο γνωστό απόσπασμα του έργου του: τον επικήδειο λόγο που ο Περικλής εκφωνεί φαινομενικά για να επαινέσει τους πολίτες-στρατιώτες που έπεσαν στη μάχη, αλλά εξίσου για να επαινέσει τους νόμους της πόλης. Ωστόσο, η στάση των Αθηναίων απέναντι στη θηριώδη επιδημία, που σύμφωνα με τους υπολογισμούς σύγχρονων ιστορικών σκότωσε περίπου το 30% των 200.000 κατοίκων, μας κάνει να αναλογιστούμε πόσο «εύθραυστοι» είναι οι νόμοι απέναντι στην απόγνωση. Οι παραδοσιακές ταφικές παραδόσεις εγκαταλείφθηκαν. Σε δρόμους και ναούς υψώνονταν οι σωροί από τα σώματα των νεκρών και εκείνων που πέθαιναν.

Οσοι ήταν ακόμα ζωντανοί, «έγιναν εντελώς αδιάφοροι για τα πάντα, είτε ιερά είτε άσεμνα». Με την έκλειψη του «φόβου των θεών ή του νόμου των ανθρώπων», οι άντρες «αποτολμούσαν με ηρεμία αυτό που είχαν κάνει στο παρελθόν μόνο όταν ήταν σε δυσκολία». Οι περιγραφές σε κάνουν να σκέφτεσαι μεταγενέστερους σοφούς που συνέδεσαν την απόγνωση των «ανθρώπων που δεν είχαν τίποτα να χάσουν» με τη σταθερότητα της ευνομίας και την ευθραυστότητα των «νόμων». Ο «πατέρας της Ιστορίας» εξετάζει τις ηθικές επιπτώσεις ορισμένων πράξεων, εξωραΐζοντας κάποιες και κατακρίνοντας άλλες. Αν ο Θουκυδίδης είχε δίκιο ότι η «πορεία των ανθρώπινων πραγμάτων» δεν αλλάζει ποτέ, τότε τα διδάγματα που προσφέρει στη δική του καταγραφή για την επιδημία μπορεί να είναι χρήσιμα και σε εμάς.

Τα έργα του Σοφοκλή, όπως και η ιστορία του Θουκυδίδη, υποδηλώνουν ότι η πορεία των ιστορικών γεγονότων είναι σε ροή, αλλά ο χαρακτήρας των ανθρώπων είναι σταθερός. Η ισχύς τυφλώνει, η ύβρις διαλύει, η ελπίδα παρασύρει, η ενστικτώδης αντίδραση να ξεχνάμε το παρελθόν ωθεί στα ίδια σφάλματα και ο θυμός παρακινεί τους ανθρώπους τις περισσότερες φορές σε λάθος κατεύθυνση.

Θα περίμενε κανείς ότι οι τωρινοί κυβερνήτες του τόπου, που συστηματικά προσφεύγουν στην αρχαία κλασική γνώση για να αναζητήσουν άλλοθι, θα είχαν μελετήσει τα έργα, θα γνώριζαν τα λάθη και θα προσπαθούσαν να μην τα επαναλάβουν. Δυστυχώς όμως αυτά που βλέπουμε να διαμείβονται είναι μια συστηματική προσπάθεια να αξιοποιηθούν με κάθε διαθέσιμο τρόπο ο φόβος, η ανασφάλεια και ο πόνος που προκαλεί η πανδημία. Φορτώνουν τις ευθύνες και στέλνουν τον λογαριασμό σε ανυπεράσπιστους και αλαζονικά υποδύονται τους αλάνθαστους. Επιδίδονται στην κριτική των υπολοίπων και θεωρούν άσκοπη την αυτοκριτική. Προφανώς πιστεύουν ότι είναι τόσο ισχυροί, ώστε να μην έχουν το τέλος που επιφύλαξε για την Αθήνα η πανδημία που περιγράφει ο Θουκυδίδης.

 * δημοσιογράφος, συγγραφέας