Φονικός ιός, άβουλα κράτη: το μείγμα της καταστροφής

Η πανδημία του νέου κορονοϊού είναι το Τσερνόμπιλ του 21ου αιώνα και η καταστροφική της κλίμακα θα μπορούσε να έχει αποφευχθεί αν η διεθνής κοινότητα είχε αναλάβει νωρίτερα δράση, χωρίς να χάσει έναν πολύτιμο μήνα. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της 86σέλιδης έκθεσης ανεξάρτητης επιτροπής ειδικών, που συστάθηκε κατόπιν απόφασης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Οπως επισημαίνει η επιτροπή με επικεφαλής την πρώην πρωθυπουργό της Νέας Ζηλανδίας, Ελεν Κλαρκ, και την πρώην πρόεδρο της Λιβερίας, Ελεν Τζόνσον Σέρλιφ, «είναι ξεκάθαρο ότι ο συνδυασμός κακών στρατηγικών επιλογών, απροθυμίας να αντιμετωπιστούν οι ανισότητες και ενός ασυντόνιστου συστήματος δημιούργησε ένα τοξικό κοκτέιλ, που επέτρεψε στην πανδημία να μετατραπεί σε μια ολέθρια ανθρωπιστική κρίση». Υπήρξαν «αδύναμοι κρίκοι σε κάθε σημείο της αλυσίδας» με αποτέλεσμα θεσμοί, κυβερνήσεις και παράγοντες να «έχουν αποτύχει να προστατεύσουν τους πολίτες».

Ορισμένα κράτη μάλιστα «υποτίμησαν και λοιδόρησαν» την επιστήμη και διάβρωσαν τη δημόσια εμπιστοσύνη έναντί της, αρνούμενα -με θανάσιμες συνέπειες- τη δριμύτητα της νόσου. «Αυτό επιδεινώθηκε από το έλλειμμα παγκόσμιας ηγεσίας, τον συντονισμό γεωπολιτικών εντάσεων και τον εθνικισμό που αποδυνάμωσαν το πολυμερές σύστημα, το οποίο θα πρέπει να ενεργεί για να κρατά τον κόσμο ασφαλή» επισήμανε η Κλαρκ.

Σύμφωνα με την έκθεση, η προετοιμασία για την αντιμετώπιση της πανδημίας υπήρξε ανταγωνιστική, αντιφατική και υποχρηματοδοτούμενη, το σύστημα υγειονομικού συναγερμού είναι υπερβολικά αργό και αδιαφανές κι ο ΠΟΥ στερείται την εξουσία και τα εργαλεία να αντιδράσει κατάλληλα, δεσμευμένος π.χ. από κανόνες που υιοθετήθηκαν το 2007 για το πότε μπορεί να κηρύξει κατάσταση έκτακτης υγειονομικής ανάγκης διεθνούς ενδιαφέροντος. Οι κανόνες αυτοί προβλέπουν εμπιστευτικότητα και επαλήθευση των δεδομένων, εμποδίζοντας την ταχεία δράση. Κάθε μέρα μετράει, επισημάνθηκε ξανά, με την επιτροπή να θεωρεί ότι η κατάσταση έκτακτης ανάγκης θα έπρεπε να έχει κηρυχτεί από τον ΠΟΥ μέχρι τις 22 Ιανουαρίου 2020 και όχι στις 30 του ίδιου μήνα.

Δεδομένης της αδράνειας των χωρών, το αποτέλεσμα θα ήταν το ίδιο, τονίστηκε πάντως. Μόνο στις 11 Μαρτίου, όταν ο ΠΟΥ κήρυξε τελικά πανδημία, οι χώρες της υφηλίου συνειδητοποίησαν το μέγεθος του κινδύνου και κινητοποιήθηκαν. Η Κλαρκ μάλιστα αποκάλεσε τον Φεβρουάριο του 2020 «μήνα χαμένης ευκαιρίας να αποτραπεί η πανδημία, αφού τόσες πολλές χώρες επέλεξαν να περιμένουν και να δουν» τι θα συμβεί, στρουθοκαμηλίζοντας μπροστά στην απειλή. «Κάποιες δεν ανέλαβαν δράση έως ότου οι κλίνες ΜΕΘ στα νοσοκομεία άρχισαν να γεμίζουν. Και μέχρι τότε ήταν ήδη αργά για να αποσοβηθεί ο αντίκτυπος».

Εγκλωβισμένος και πάλι από τους δικούς του κανόνες που προβλέπουν πως οι ταξιδιωτικοί περιορισμοί θα πρέπει να αποτελούν έσχατη λύση, ο ΠΟΥ δεν εξέδωσε έγκαιρα ούτε τη σχετική σύσταση. Η δε αρχική αντίδραση της Κίνας στο ξέσπασμα στη Γουχάν τον Δεκέμβρη του 2019 «στερούνταν επείγοντος». Οπως σημείωσε πάντως η Κλαρκ, χωρίς την υστέρηση ανάμεσα στην πρώτη κινεζική αντίδραση και την κήρυξη της πανδημίας με ενδιάμεσο τον «χαμένο μήνα» του Φλεβάρη, «πιστεύουμε πως δεν θα παρακολουθούσαμε τώρα μια επιταχυνόμενη πανδημία, όπως κάνουμε τους τελευταίους 15-16 μήνες. Τόσο απλά»…

«Είναι κρίσιμο να έχουμε έναν ενδυναμωμένο ΠΟΥ», τόνισε ακόμη στο πλαίσιο των αναγκαίων μεταρρυθμίσεων και αλλαγής κανόνων του οργανισμού που προτείνει η επιτροπή. «Ζητάμε ένα νέο σύστημα επιτήρησης και συναγερμού», συμπλήρωσε η Σέρλιφ, «που να βασίζεται στη διαφάνεια και να επιτρέπει στον ΠΟΥ να δημοσιοποιεί αμέσως πληροφορίες» χωρίς να ζητά την έγκριση των κρατών-μελών του. «Υπάρχουν πολλές αξιολογήσεις πρότερων υγειονομικών κρίσεων που περιλαμβάνουν εύλογες συστάσεις. Ωστόσο, κάθονται μαζεύοντας σκόνη σε υπόγεια του ΟΗΕ και σε συρτάρια κυβερνήσεων», πρόσθεσε. «Η έκθεσή μας δείχνει ότι οι περισσότερες χώρες του κόσμου απλώς δεν ήταν προετοιμασμένες για μια πανδημία».

Η επιτροπή προτείνει μια σειρά μέτρων, όπως τη δημιουργία ενός Παγκόσμιου Συμβουλίου Αντιμετώπισης Υγειονομικών Απειλών και τη θέσπιση μίας μόνο επταετούς θητείας για τον γενικό διευθυντή του ΠΟΥ για λόγους αποφυγής πολιτικών πιέσεων. Ζητά από τις χώρες υψηλού εισοδήματος να δεσμευτούν να παράσχουν τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο δόσεις εμβολίων μέχρι την 1η Σεπτέμβρη και πάνω από δύο δισεκατομμύρια δόσεις μέχρι τα μέσα του 2022 στο πρόγραμμα Covax υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, που προμηθεύει με εμβόλια 92 χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Καλεί δε τον ΠΟΥ και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου να προωθήσουν την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ κυβερνήσεων και φαρμακοβιομηχανιών για οικειοθελή αδειοδότηση και μεταφορά τεχνογνωσίας ώστε να αυξηθεί η παραγωγή εμβολίων κατά της Covid-19. «Αν δεν υπάρξουν πράξεις εντός τριών μηνών, μια εξαίρεση (waiver) στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας θα πρέπει να τεθεί αμέσως σε ισχύ», τόνισε η Κλαρκ.

Δεν έλειψε βέβαια και η κριτική για δειλία της επιτροπής. Ο Λόρενς Γκόστιν, λόγου χάρη, καθηγητής Νομικής με ειδίκευση στο δημόσιο δίκαιο της υγείας, στηλίτευσε ως αδυναμία της έκθεσης την αποφυγή καταλογισμού ευθυνών. «Η έκθεση δεν ξεχωρίζει καμία κυβέρνηση, υπηρεσία ή παράγοντα για τις πράξεις ή την απραξία τους στην παρεμπόδιση της αντιμετώπισης της πανδημίας, τραυματίζοντας τη δυνατότητα του οργανισμού να προσαρμοστεί για το μέλλον».