Η ζωή μας είναι ο θάνατος που μας δαπανά

Δέκα ερωτήσεις, περισσότερο αφορμές και σπινθήρες για μια συνομιλία, ανάμεσα σ’ έναν επίμονο αναγνώστη κι ένα πρόσωπο της γραφής. Σήμερα ο Παντελής Μπουκάλας απέναντι σ’ ένα ερωτηματολόγιο που επιχειρεί να ψηλαφίσει, εντός κι εκτός αφηγηματικής επιφάνειας, διαθέσεις, εμμονές, αναγωγές.

● Γράφετε συνεχώς το ίδιο βιβλίο ή στο έργο σας εντοπίζετε τομές και ασυνέχειες;

Συνήθως τις τομές και τις ασυνέχειες στο έργο ενός συγγραφέα τις εντοπίζουν οι κριτικοί και οι γραμματολόγοι. Εσύ είσαι πάντα μέσα στο ποτάμι της γραφής, ακόμα κι όταν δεν δημοσιεύεις. Αν το ρεύμα σε πετάξει στην όχθη, για λίγο, για πολύ ή και για πάντα, τότε μόνο θα μπορέσεις να σκεφτείς τη δουλειά σου με γραμματολογική αυστηρότητα. Καμιά φορά ωστόσο συμβαίνει να παγώσει το ποτάμι όσο βρίσκεται μέσα του. Από έναν πόλεμο ή έναν θάνατο. Και τότε ναι, τέμνεσαι.

● Εκτός από τη λογοτεχνία, τι άλλο καθορίζει και φωτίζει το έργο σας;

Καμιά φορά η ανάγνωση ενός γερού ποιήματος μας ωθεί να γράψουμε κι εμείς. Ο κύριος υποβολέας μας όμως είναι η ψυχική μας φάουσα, συνήθως νυχτερινή. Η ζωή μας είναι τα πρώτα της ριζώματα. Δεν κόβονται, δεν ξεπατώνονται, και να το προσπαθήσεις. Η ζωή μας είναι οι φίλοι που ριζώνουν με τον καιρό στην ενήλικη καρδιά μας και βαραίνουν για μας όσο αμέτρητα λογοτεχνικά αριστουργήματα. Η ζωή μας είναι ο θάνατος που μας δαπανά. Γι’ αυτά και μ’ αυτά γράφουμε-σκίζουμε-σβήνουμε-ξαναγράφουμε.

● Υπάρχει κάποιο βιβλίο που βιαστήκατε να το παραδώσετε στον εκδότη σας και κάποιο άλλο που το απωθείτε, το «φοβάστε» μέχρι σήμερα;

Οσον αφορά την ποίηση, μάλλον αργοπορώ παρά επείγομαι. Στο συρτάρι, εκτός από καμιά ντουζίνα μεταφράσεις αρχαιοελληνικού ποιητικού λόγου, δουλειά δεκαετιών, που περιμένουν –για πολύ λίγο ακόμα– να στήσουν τη δική τους σειρά στην «Αγρα», δίπλα στη σειρά με τα «Δοκίμια για το δημοτικό τραγούδι», υπάρχει μια ποιητική συλλογή ετών που αυτοαναβάλλεται. Επειδή γεννήθηκε σε παγωμένο ποτάμι.

● Τρεις τίτλοι βιβλίων που σας σφράγισαν, στο πέρασμα του χρόνου, εντός κι εκτός κειμένου.

Η Παλαιά Διαθήκη, μεταφρασμένη σε απλή καθαρεύουσα. Ενα βιβλίο μηχανολογίας, του πατέρα. Και ένα φυλλαδιάκι με την ιστορία του μοναστηριού της Παναγίας της Λεσινιώτισσας, της Παναγίας του χωριού μου. Αυτά τα βιβλία υπήρχαν στο αγροτικό σπίτι μας. Εκτοτε διάβασα (αλλά και διόρθωσα, και επιμελήθηκα) χιλιάδες βιβλία. Η σφραγίδα εκείνων των τριών όμως δεν έσβησε ποτέ, και όχι μόνο επειδή αυτά ήταν το πρώτο εξωσχολικό μου διάβασμα, πριν και από τον «Μπλεκ», τον «Σεραφίνο» και το «Φως των Σπορ» στο καφενείο του χωριού.

● Υπάρχουν αρνητικές κριτικές που σας βοήθησαν και θετικές που υπομειδιάσατε;

Οντας και κρινόμενος και κρίνων, αφού ασκώ την κριτική, λιγότερο ή περισσότερο ενεργά, από τα μέσα του ’80, προσπαθώ να μην ταξινομώ τις κριτικές σε θετικές και αρνητικές. Ο κριτικός βιβλίου άλλωστε δεν βάζει αστεράκια, όπως οι κριτικοί κινηματογράφου. Οποια κι αν είναι η προσέγγιση ενός δημόσιου αναγνώστη, αυτό είναι ο κριτικός, αν έχει σαφή τα κριτήρια και τα τεκμήριά της, ωφελεί τον κρινόμενο.

● Υπάρχει κάποιος παλαιότερος και κάποιος νεότερος Ελληνας συγγραφέας που σας έλκει η γραφή του;

Ο Ανώνυμος Λαϊκός Ποιητής, που δεν είναι βέβαια συγγραφέας. Ο Διονύσιος Σολωμός. Και ο Μανόλης Αναγνωστάκης, που πάντως προέκρινε τον Κάλβο από τον Σολωμό.

● Σήμερα, υπάρχουν λογοτεχνικές συντροφιές που διαμορφώνουν το πνευματικό κλίμα της εποχής;

Συντροφιές υπάρχουν, και μάλιστα με το αποτύπωμά τους όλο και περισσότερο ψηφιακό, διαδικτυακό παρά χάρτινο. Δεν είμαι βέβαιος ωστόσο ότι μπορούν να διαμορφώσουν το «κλίμα της εποχής» σε έναν κόσμο ολοένα και πιο πολύπλοκο και πολυεστιακό.

● Για ποιο λόγο η παρουσία της ελληνικής λογοτεχνίας, εκτός συνόρων, είναι τόσο νωθρή και αποσπασματική;

Τη γλώσσα μας τη νοιαζόμαστε και την αγαπάμε, δεν είναι ντροπή όμως να παραδεχτούμε ότι δεν ανήκει στις ισχυρές. Και κατά πάσα πιθανότητα οι αρχαιοελληνιστές παραμένουν περισσότεροι από τους νεοελληνιστές. Οπότε…

● Η πολιτική συγκυρία, εντός και εκτός της χώρας, αλλά και η γλώσσα και ο τρόπος της ενημέρωσης, αγγίζουν το συγγραφικό εργαστήρι σας;

Την πολιτική συγκυρία την απορροφά η εμπλοκή μου με τη δημοσιογραφία. Η κοινωνία ναι, είναι μέσα στο εργαστήρι μου, στο μυαλό μου δηλαδή, σαν μια γεννήτρια λέξεων, εικόνων, αισθημάτων και ιδεών. Δεν γίνεται άλλωστε να κλείσεις τα πορτοπαράθυρα, να βάλεις και τον συναγερμό στον κατά φαντασίαν χρυσελεφάντινο πύργο σου και να πεις πως άφησες έξω τον κόσμο.

● Σας απασχολεί αν, μετά θάνατον, θα σας θυμούνται μέσα από το έργο σας;

Μολονότι δεν ζούμε για τον επικήδειό μας, φυσικά και θέλουμε όλοι να μας θυμούνται, όποια κι αν είναι η δουλειά μας στον χρόνο που μας ορίστηκε. Δεν ξέρω άλλωστε αν υπάρχει άλλη εκδοχή αθανασίας.

Ο Π. Μπουκάλας είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Εχει δημοσιεύσει οχτώ βιβλία ποίησης, έναν τόμο βιβλιοκριτικών, δύο τόμους με επιφυλλίδες στην «Καθημερινή της Κυριακής», και τρία βιβλία στη σειρά «Πιάνω γραφή να γράψω… Δοκίμια για το δημοτικό τραγούδι». Εχει μεταφράσει Αισχύλο, Ευριπίδη, Αριστοφάνη, Θεόκριτο, Βίωνα, καθώς και επιτύμβια, συμποτικά και σκωπτικά επιγράμματα της Παλατινής. Εχει τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης (2010) και Δοκιμίου (2017). Τελευταίο του βιβλίο: «Το μάγουλο της Παναγίας – Αυτοβιογραφική εικασία του Γεωργίου Καραϊσκάκη» (Αγρα, 2021).