«Γουόλτ Γουίτμαν, ένας κόσμος, γιος του Μανχάταν,
Απείθαρχος, σαρκικός, αισθησιακός, τρώει, πίνει και ζευγαρώνει,
Χωρίς συναισθηματισμούς, χωρίς να στέκεται πάνω από άντρες και γυναίκες,
ούτε μακριά τους
Εξίσου σεμνός όσο και αλαζόνας»
(Απόσπασμα από το ποίημα «Τραγούδι του εαυτού μου»)
Εβδομήντα εννέα χρόνια μετά τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας της Αμερικής κυκλοφορεί η ποιητική συλλογή «Φύλλα χλόης», όπου περιλαμβάνεται το «Τραγούδι του εαυτού μου», και που θα είναι μέχρι σήμερα ένα από τα πιο ανατρεπτικά λογοτεχνικά έργα. Την 4η Ιουλίου του 1855, ένας νεαρός συγγραφέας και ποιητής, αρθρογράφος σε τοπικές εφημερίδες, περπατά στους δρόμους του Μανχάταν κρατώντας το φρεσκοτυπωμένο βιβλίο του και τις κριτικές των εφημερίδων που τον απαξιώνουν, τον θεωρούν λογοτεχνικά ασήμαντο και χυδαίο. Είναι ο Γουόλτ Γουίτμαν.
Ο μετέπειτα κορυφαίος Αμερικανός ποιητής. Θα θυμάστε ίσως τη σκηνή από την ταινία «Ο κύκλος των χαμένων ποιητών», όπου ένας από τους πρωταγωνιστές ανεβαίνει πάνω στο θρανίο της τάξης ενός συντηρητικού κολεγίου και απαγγέλλει ένα από τα πιο εμβληματικά ποιήματα για την ελευθερία του ανθρώπου:
Ω Καπετάνιε! Καπετάνιε μου!
Ω Καπετάνιε! Καπετάνιε μου! Το φοβερό ταξίδι μας έχει τελειώσει·
Το πλοίο βάσταξε κάθε βιτσιά, το έπαθλο που αποζητήσαμε το έχουμε σηκώσει·
Το λιμάνι είναι κοντά, ακούω τις καμπάνες, συνεπαρμένο κόσμο,
Ενώ τα μάτια τους ακολουθούν τη σταθερή καρίνα, το σκάφος βλοσυρό και θαρραλέο:
Μα ω καρδιά! καρδιά! καρδιά!
Ω οι αιμοσταγείς στάλες του κόκκινου,
Εκεί στη γέφυρα που ο Καπετάνιος μου ξαπλώνει
Πεσμένος κρύος και νεκρός.
Είναι του Γουίτμαν, που έγραψε το ποίημα «Ω Καπετάνιε! Καπετάνιε μου!» μετά τη δολοφονία του Αβραάμ Λίνκολν. Το πλοίο είναι οι ΗΠΑ, το φοβερό ταξίδι ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος και ο καπετάνιος είναι ο Λίνκολν.
Κρατώ λοιπόν στα χέρια ολοκληρωμένη και συμπληρωμένη την ποιητική συλλογή του «Φύλλα χλόης» σε επιλογή-μετάφραση-επίμετρο-χρονολόγιο και σημειώσεις της Ελένης Ηλιοπούλου και της Κατερίνας Ηλιοπούλου που κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Κέδρος. Και χαίρομαι ειλικρινά πολύ που μπορούμε να έχουμε στη διάθεσή μας αυτό το σπάνιο έργο που ξεχειλίζει από το ταλέντο και τη μαγεία ενός σπουδαίου ποιητή.
Τα «Φύλλα χλόης» εκδόθηκαν στην οριστική τους μορφή το 1892, λίγο μετά τον θάνατο του ποιητή. Οπως αναφέρει στον πρόλογο του τόμου η καθηγήτρια Αμερικανικών Σπουδών στο ΕΚΠΑ Ντόρα Τσιμπούκη, στην τελευταία έκδοση ο Γουίτμαν δεν προλογίζει τη συλλογή με εκείνη την ανυπότακτη, εκρηκτική ματιά του για τον κόσμο. Είναι πιο ήπιος, συμφιλιωτικός, και ευδιάλλακτος.
Η Αμερική έχει διανύσει πολύ δρόμο από τον εμφύλιο και εκείνος έχει πλέον αναγνωριστεί. Αγωνιά πάντα για την ελευθερία και τα δικαιώματα των Αφροαμερικανών, όμως του είναι δύσκολο να αποφύγει τις δικές του προκαταλήψεις. Κάτι που θα ακολουθεί το έργο του μέχρι σήμερα. «Σε κάθε περίπτωση, όμως, για τον Γουίτμαν η δημοκρατία είναι ένα ιδανικό σε εμβρυϊκή μορφή, μια λέξη που η σημασία της θα αναδυθεί και θα αναπλαστεί από την αμερικανική Ιστορία».
Παρά τη μεγάλη αναγνώριση, ο Γουίτμαν ήταν πάντοτε φτωχός. Δεν είχε άλλη πηγή εσόδων πέρα από τις πωλήσεις των ποιημάτων του. Μπορεί η εικόνα του «άξεστου Νεοϋορκέζου αγροίκου» να έχει αντικατασταθεί από την εικόνα ενός συμβατικού γκριζομάλλη ποιητή αλλά η φλόγα παραμένει πάντα. Στην πόρτα του, στο Κάμντεν Νιου Τζέρσεϊ, συρρέουν οι μεγάλοι λογοτέχνες της εποχής, από τον Αλφρεντ Τένισον και τον Οσκαρ Ουάιλντ μέχρι τους πιο αυστηρούς κριτικούς λογοτεχνίας. Αλλά και απλοί άνθρωποι. «Στο πρόσωπό του βλέπουν έναν προφήτη, έναν οραματιστή, ακόμα και έναν θρησκευτικό ηγέτη ή έναν υποστηρικτή της αντρικής φιλίας και της γυναικείας χειραφέτησης».
Στα «Φύλλα χλόης» ονειρεύεται έναν κόσμο χωρίς το μαρτύριο του πολέμου, χωρίς τα ταμπού στη σεξουαλικότητα και αναγνωρίζει το γυναικείο μεγαλείο, άφοβα και με τόλμη. Τα τραύματα του πολέμου θα τον ακολουθούν πάντα. Οι πολλές αλλαγές και προσθαφαιρέσεις στα «Φύλλα χλόης» μαρτυρούν τη σύγχυση και τα διλήμματά του.
«Εικόνες ακρωτηριασμένων μελών και διαμελισμένων σωμάτων τον καταδιώκουν και τον φέρνουν αντιμέτωπο με τις αισθητικές και φιλοσοφικές του αντιλήψεις που διακηρύττει η ποιητική του δημιουργία. Τα “Φύλλα χλόης” βασίζονται στη συντροφικότητα και στην αγάπη, στην αναγνώριση των διαπροσωπικών αντιθέσεων και στην ανοχή των εθνικών διαφορών». Στις «Τυμπανοκρουσίες» του, θα βρείτε όσα τον στοίχειωναν.
Σε αυτή τη δίγλωσση έκδοση θα έχετε την ευκαιρία να το διαπιστώσετε. Είναι πραγματικά σπουδαία η δουλειά που έγινε στη μετάφραση. Κράτησε τον ρυθμό, το πνεύμα, την ωραιότητα των λέξεων μιας σπάνιας ποίησης και αυτό δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση. Οι μεταφράστριες κράτησαν το σώμα και το πνεύμα «ζωντανό».
Ο Γουίτμαν ιδιοσυγκρασιακά μας ταιριάζει πολύ και δεν έχω παρά να συμφωνήσω με την Κατερίνα Ηλιοπούλου, που σημειώνει πως ο χειμαρρώδης ποιητικός λόγος του, οι μεγάλης έκτασης στίχοι του, ο υψηλός έως και δραματικός τόνος του βρίσκουν στα νέα ελληνικά μια γλώσσα που μπορεί να τα υποδεχτεί.
Για αυτόν τον μεγάλο ποιητή ο κόσμος που έζησε, ίδιος με αυτόν που ζούμε τώρα, με το θαύμα της ανθρώπινης ύπαρξης, τη φύση και το μεγαλείο της, ο υπαρκτός κόσμος μας είναι το μέγα μυστήριο. Και εκείνος έχει βουτήξει, σε αυτήν τη σπάνια συλλογή, με όλες τις αισθήσεις του για να το ανασύρει γιορταστικό, χειραφετημένο και ελεύθερο μπροστά στα μάτια μας. Μια μεγάλη κληρονομιά που άφησε στους μελλοντικούς αναγνώστες του. Ακριβώς όπως το λέει στο «Τραγούδι του εαυτού μου»:
«Κληροδοτώ τον εαυτό μου στο χώμα για να γεννηθεί μέσα από τη χλόη που αγαπώ,
Αν με επιθυμήσεις, ψάξε με κάτω από τις σόλες των παπουτσιών σου.
Δεν θα ξέρεις ποιος είμαι ή τι σημαίνω,
Ωστόσο εγώ θα σε γεμίζω με υγεία,
Το αίμα σου θα κρατώ καθαρό και θα το δυναμώνω.
Κι αν με την πρώτη δεν με βρεις, μη χάσεις το κουράγιο σου,
Αμα δεν είμαι σε ένα μέρος, ψάξε σε κάποιο άλλο,
Κάπου έχω σταθεί και σε περιμένω»
