«Στρούμα»

Αρχές Μάρτη του 1941, 80 ακριβώς χρόνια πριν, εκατοντάδες πτώματα ξεβράζονταν στον Κεράτιο κόλπο. Το Στρούμα (δηλαδή «Στρυμόνας»), ιδιοκτησίας του Ελληνα εφοπλιστή Ι. Παντελή, είχε πριν ελάχιστες ημέρες ανατιναχθεί, άγνωστο αν ήταν από νάρκη ή τορπίλη. Από το σύνολο των 800 επιβατών του σώθηκε μόνο ένας ναυαγός. Η ιδιαιτερότητά τους; Ηταν Εβραίοι. Δηλαδή οι πρόσφυγες των καιρών.

Στις αρχές του πολέμου υπήρξαν πολλά «πλοία καταραμένων» που προσπαθούσαν να διαφύγουν από τους ναζί, με γνωστότερη την περίπτωση του πλοίου «St. Louis» όπου επέβαιναν 937 πρόσφυγες και το οποίο διέσχισε δύο φορές τον ωκεανό, γνωρίζοντας άρνηση εισόδου από Κούβα, ΗΠΑ και Καναδά, για να καταλήξει στο βελγικό λιμάνι της Αμβέρσας.

Σε όλη τη Δύση ξεκινούσαν πολιτικές καμπάνιες της Δεξιάς ενάντια στους Εβραίους πρόσφυγες, θεωρώντας τους βαρίδιο στην καλπάζουσα ανεργία του Μεσοπολέμου. Στις ΗΠΑ το νομοσχέδιο Βάγκνερ-Ρότζερς για την είσοδο 20.000 παιδιών εβραϊκών οικογενειών από τη Γερμανία και την Αυστρία προκάλεσε φρενιασμένη εκστρατεία ενάντια στα Εβραιόπουλα που θα στερούσαν την απαραίτητη κρατική μέριμνα από τα παιδιά των Αμερικανών. Τα περισσότερα, ανάμεσά τους και η μικρούλα Αννα Φρανκ, θα καταλήξουν στα στρατόπεδα του θανάτου.

Η ίσως τραγικότερη μα άγνωστη περίπτωση συνέβη στη γειτονιά μας. Το ήδη 71 ετών σαπιοκάραβο που είχε ναυπηγηθεί στα 1867 στη Βρετανία ως ένα πολυτελές ατμόπλοιο και είχε καταλήξει σε ένα ελληνοβουλγαρικό πλοίο μεταφοράς ζώων, ναυλώθηκε στα 1941 για να μεταφέρει εξίσου φθηνές ζωές προσφύγων. Αν και οι 769 Εβραίοι από την Κωστάντζα θα πήγαιναν στην Παλαιστίνη, με 7μελες πλήρωμα φτωχών Βούλγαρων ναυτικών, το «Στρούμα» μόλις επέπλεε, με μηχανή που είχε ανασυρθεί από ναυάγιο στον Δούναβη και ασύρματο που υπολειτουργούσε. Στον δρόμο προς τον Βόσπορο το πλοίο έμεινε ουσιαστικά ακυβέρνητο όταν το ρυμούλκησαν οι τουρκικές δυνάμεις και το έβαλαν σε καραντίνα. Καμιά χώρα δεν δέχτηκε τους πρόσφυγες, με την Αγγλία να απαιτεί την επιστροφή του στη Ρουμανία. Στις 23 Φλεβάρη το τουρκικό ναυτικό έκοψε την άγκυρα και ρυμούλκησε ξανά το ακυβέρνητο «Στρούμα» στ’ ανοιχτά. Μία ημέρα αργότερα το πλοίο των αόρατων δίχως πατρίδα ανατιναζόταν.

Τον Ιούνιο του 1942 ο βουλευτής των εργατικών Lord Wedgwood κατηγόρησε ανοιχτά την κυβέρνησή του, ενώ ο Αγγλο-Εβραίος ποιητής Emanuel Litvinoff, που υπηρετούσε στον Βρετανικό στρατό, έγραψε ένα σπαρακτικό ποίημα: «And centuries of years, bowed by my heritage of tears» (Και χρόνων αιώνες έσκυψαν πάνω στην κληρονομιά των δακρύων). Μια κληρονομιά «καταραμένων» από τη μια κι «αδιάφορων» από την άλλη, που αλλάζει ονόματα και προσωπεία, κι όμως βρίσκεται πάντα εδώ.