Αυτό που κάποτε υποστηρίζαμε ως πολιτικοί φιλόσοφοι στα σεμινάρια και στα αμφιθέατρα με αργά, αλλά σταθερά βήματα, γίνεται χειροπιαστή πολιτική πραγματικότητα στις μέρες μας. Μιλάμε για το φαινόμενο της μεταδημοκρατίας. Στις σύγχρονες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες, όλες οι αρχές και όλοι οι θεσμοί λειτουργούν σε τυπικό επίπεδο, αλλά οι παράγοντες που διαμορφώνουν την πολιτική πραγματικότητα έχουν αλλάξει ριζικά. Αυτό συμβαίνει τώρα στην Ιταλία με τον διορισμό του Μάριο Ντράγκι στη θέση του πρωθυπουργού με τη συγκατάθεση των κομμάτων.
Πολλοί πολιτικοί αναλυτές συγκρίνουν την «περίπτωση Μάριο Ντράγκι» με αυτές των Μάριο Μόντι (Ιταλία) και Λουκά Παπαδήμου (Ελλάδα), οι οποίοι και αυτοί διορίστηκαν πρωθυπουργοί με τη συναίνεση των κοινοβουλευτικών κομμάτων. Εχουν όμως έτσι τα πράγματα ή μήπως τώρα βρισκόμαστε μπροστά στην εδραίωση της μεταδημοκρατίας και δεν έχουμε να κάνουμε με μια κατάσταση «εκτάκτου ανάγκης» για να αντιμετωπιστεί η κρίση του δημοσίου χρέους και η δημοσιονομική κρίση; Θα προσπαθήσω να καταστήσω σαφές, με όσο γίνεται αναλυτικό αλλά ταυτόχρονα και κριτικο-ερμηνευτικό τρόπο, ότι στην «περίπτωση Μάριο Ντράγκι» έχουμε να κάνουμε με μια μεταδημοκρατική λύση στο χρόνιο πρόβλημα σχηματισμού κυβέρνησης στην Ιταλία. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι από το έτος 1945 μέχρι σήμερα έχουν σχηματιστεί 68 κυβερνήσεις σε αυτή τη χώρα.
Από την άλλη, και στους πολιτικούς ιταλικούς κύκλους, αλλά και σε διεθνές επίπεδο, ο διορισμός του Μάριο Ντράγκι ξεσήκωσε πραγματικό πολιτικό ενθουσιασμό! Η χώρα διέρχεται μια δύσκολη ιστορική φάση και οι προσδοκίες είναι μεγάλες. Για να εικονογραφήσω το πολιτικό κλίμα του ενθουσιασμού αλλά και των προσδοκιών, που δεν θα πρέπει να διαψευστούν, αρκεί να αναφέρω τα λόγια του διευθυντή της εφημερίδας La Stampa, ο οποίος επί λέξει γράφει: «Εάν αυτή η κυβέρνηση αποτύχει, τότε θα βρεθούμε στο μηδέν».
Δεν θα επιμείνω στο φαινόμενο του πολιτικού ενθουσιασμού που προκάλεσε, κατά την άποψή μου, ένα κατεξοχήν φαινόμενο μεταδημοκρατίας. Αλλά θα ασχοληθώ μ’ αυτό το ίδιο, το πραγματικό πολιτικό γεγονός της μεταδημοκρατίας. Στο ερώτημα, λοιπόν, γιατί υποστηρίζω ότι η κυβέρνηση Μάριο Ντράγκι είναι ένα κατεξοχήν μεταδημοκρατικό συμβάν, η απάντησή μου έχει ως εξής: ενώ πράγματι στην ιταλική πολιτική κοινωνία όλες οι αρχές και όλοι οι θεσμοί της κοινοβουλευτικής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας λειτουργούν στο τυπικό επίπεδο, έχουν διαμορφωθεί άλλοι παράγοντες που προσδιορίζουν κατά περιεχόμενο (επί της ουσίας δηλαδή) την ίδια τη δημοκρατία και τελικά την ίδια την πολιτική.
Σε τρία κεφάλαια μπορούμε να εντοπίσουμε τη δομική αναντιστοιχία ανάμεσα στην τυπική δημοκρατία και την ουσιαστική πολιτική. Το πρώτο αναφέρεται στις σχέσεις των δύο υποσυστημάτων τα οποία συγκροτούν τη σύγχρονη πολιτική κοινωνία. Αναφέρομαι στις σχέσεις ανάμεσα στο πολιτικό σύστημα και το οικονομικό σύστημα. Στο πραγματολογικό αυτό πεδίο, το «πάνω χέρι» εδώ και δεκαετίες έχει αποκτήσει το οικονομικό σύστημα, του οποίου το μέσον (Medium), δηλαδή το χρήμα, ως εμπόρευμα δεν ελέγχεται από την πολιτική εξουσία! Ο διορισμός του Μάριο Ντράγκι στη θέση του πρωθυπουργού υποστασιοποιεί αυτή τη ριζική αλλαγή που εδώ και δεκαετίες έχει συντελεστεί. Μεταξύ των πολιτικών αναλύσεων που διάβασα είναι και το εξής επιχείρημα: ο Μάριο Ντράγκι είναι ο κατάλληλος άνθρωπος να αναλάβει την πρωθυπουργία, επειδή με το πολιτικο-οικονομικό βιογραφικό του μπορεί να συνδιαλλαγεί με τις «αγορές» κατά αποτελεσματικό τρόπο. Εκφράζει δυναμικά την αρχή της αποδοτικότητας ή της αποτελεσματικότητας (στα γερμανικά leistungs prinzip) στο νέο πεδίο των σχέσεων πολιτικής και οικονομίας.
Το δεύτερο κεφάλαιο στην ανάλυσή μας αναφέρεται σε μια άλλη ριζική ανατροπή που υποβαθμίζει τη δημοκρατική αρχή και αναγορεύει σε «πρώτη αρχή» την τεχνοκρατική διακυβέρνηση. Ο νέος Ιταλός πρωθυπουργός δεν αποφασίζει ούτε πράττει με τα κριτήρια του πολιτικού ελέγχου (π.χ. κοινοβουλευτικού, κοινωνικού κ.λπ.), αλλά με τα κριτήρια της επιτυχίας ή της αποτυχίας στο τεχνοκρατικό έργο του να προσελκύσει πόρους, χρήματα και επενδύσεις. Με άλλα λόγια, η «περίπτωση Μάριο Ντράγκι» μας λέει με ανάγλυφα μεγάλα γράμματα ότι όλοι εμείς που υπερασπιζόμαστε το κοινοβούλιο ως θεσμό της δημοκρατίας και την κυβέρνηση ως πολιτική διαδικασία ζούμε σε παρωχημένες εποχές.
Στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο της κριτικο-θεωρητικής ανάλυσής μου συνοψίζεται η θέση μου: ζούμε σε μία μεταβατική ιστορική φάση σχετικά με τη δομή, οργάνωση και λειτουργία της πολιτικής εξουσίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες, όπως είναι π.χ. η Ιταλία, με πλούσια και δημιουργική δημοκρατική παράδοση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανοίγουν τον δρόμο προς τη θέσμιση της μεταδημοκρατίας. Γιατί;
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
