Κι όμως το πρόβλημα έχει φύλο

Σεξουαλικοί εγκληματίες, εκφοβιστές, γελοία «αρσενικά παλαιάς κοπής», όλα τα είδη κακοποίησης και εκφοβισμού που αναδεικνύονται τον τελευταίο καιρό ως χιονοστιβάδα, έχουν κοινή προέλευση, εκφράζουν το ίδιο κοινωνικό πρόβλημα, παρότι γίνεται προσπάθεια να μην εμφανιστούν ως ομογενής ομάδα.

Πράγματι τα γνωστά γεγονότα σεξουαλικής παρενόχλησης, κακοποίησης ή/και εκφοβιστικές συμπεριφορές με ή χωρίς σεξουαλική αναφορά εμφανίζονται όλο και περισσότερο ως «άφυλα». Μπορεί όντως να μην είναι μόνο γυναίκες τα θύματα, ενώ ενίοτε και γυναίκες είναι θύτες. Με την επιβολή εξουσιαστικού ελέγχου και κακοποίησης να μην έχει ούτε, μόνο, έναν έμφυλο στόχο, ούτε αυστηρά μία έμφυλη προέλευση. Αυτό προκύπτει από μια απλή στατιστική ανάλυση των καταγγελιών, που θα αρκούσε ίσως για να υποστηριχθεί ο έμφυλος χαρακτήρας των σχετικών συμβάντων, αφού προφανώς η πλειονότητα των θυτών είναι άνδρες. Αλλά, αυτό που θα ήθελα να υποστηρίξω είναι ότι, σε κάθε περίπτωση, η σχετική βία, λεκτική ή σωματική έχει έμφυλο περιεχόμενο και προσδιορισμό. Είναι έμφυλη βία, υπακούει σε ένα έμφυλο σύστημα εξουσίας και προβάλλει ένα συγκεκριμένο έμφυλο εξουσιαστικό πρότυπο. Στο όνομα της πιστής αποτύπωσης της πραγματικότητας δεν πρέπει να μας διαφύγει αυτή η διάσταση, ειδικά αν στόχο αποτελεί η καταπολέμηση του φαινομένου.

Η έμφυλη εξουσία, το ίδιο το φύλο στην κοινωνική του συγκρότηση, είναι αρχετυπική μορφή εξουσίας. Ο σεξισμός είναι το πρότυπο των στερεοτυπικών κοινωνικών διακρίσεων, η μισογυνία είναι το πρότυπο της μισαλλοδοξίας, η έμφυλη κακοποίηση/βία συγκροτούν το πρότυπο της βίας του ισχυρού προς τον αδύνατο. Με τον ρόλο του ισχυρού να αποτελεί ενίοτε διακύβευμα. Αυτό αποδεικνύει η επιδίωξη ταπείνωσης «του άλλου», ο εξευτελισμός του/της, ώστε να φανεί ποιος έχει εξουσία, δηλαδή ποιος είναι ο «άνδρας» στο συγκεκριμένο παιχνίδι σχέσεων. Το φύλο αποτελεί πρωταρχικό τρόπο νοηματοδότησης των σχέσεων εξουσίας, όπως μας έμαθε η Σκοτ. Ενώ η χρήση της σεξουαλικότητας για επιβολή, κατίσχυση και ταπείνωση «του άλλου» συγκροτεί καθιερωμένη μέθοδο διαχείρισης των κοινωνικών σχέσεων. Τι άλλο μάς δείχνει η γλώσσα στον σεξουαλικό συμβολισμό, από το ότι, στο συλλογικό φαντασιακό, το ανδρικό ταυτίζεται με τα παραπάνω, με το γυναικείο να τα υφίσταται; Και με τη σεξουαλική πράξη ως απειλή, «θα σε…», να σημαίνει θα σε διαλύσω, θα σε εξοντώσω, θα σε ταπεινώσω, δείχνοντάς σου ποιος έχει την εξουσία; (Αξίζει να θυμηθούμε τις αναλύσεις της Α. Φραγκουδάκη.)

Η ανδροκρατία ευθύνεται για όλα αυτά που συγκλονίζουν την επικαιρότητα. Αν θέλετε να την πείτε πατριαρχία, δεν θα διαφωνήσω εδώ. Το σύστημα αυτό, που διαχωρίζει το ανθρώπινο αυθαίρετα στα δύο για να τοποθετήσει στο επίκεντρο το ανδρικό, ταυτίζοντάς το με το ισχυρό, δίνοντάς του εξουσία κατ’ αποκλειστικότητα. Που νομιμοποιεί αενάως τις βαθύτατα άνισες/εξουσιαστικές σχέσεις, που απαξιώνει το γυναικείο σε όλες του τις εκφάνσεις, που ιεραρχεί συνεχώς αφού κατατάξει τα υποκείμενα διχοτομικά και που επιτρέπει έτσι, σε κάποια, να φτάνουν στα άκρα τη λογική της ιεράρχησης και της κατίσχυσης. Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο κοινωνικοποιούμαστε, έτσι βιώνουμε (ως ανδρικό) το πρότυπο εξουσίας, αυτή είναι η νοηματική πλαισίωση των έμφυλων σχέσεων, έτσι μαθαίνουμε να βιώνουμε τη σεξουαλικότητά μας. Στην οποία καθόλου δεν έχουμε ισότιμο δικαίωμα, αφού και εκεί λειτουργούν έμφυλοι ρόλοι. Χωρίς όλα αυτά να σημαίνουν, βέβαια, ότι δεν υπάρχουν αντιστάσεις και ρωγμές, από τις οποίες το έμφυλο μπορεί ενίοτε να προβάλλει ως απελευθερωμένο και απελευθερωτικό. Αλλά είναι εξαιρέσεις στον κανόνα.

Με τις παρατηρήσεις αυτές περί κυρίαρχου ανδροκρατικού πλαισίου δεν θέλω βέβαια να πω ότι δεν φταίει, ατομικά, ο Α, ή η Β, για εγκληματικές ή παράτυπες, εξουσιαστικές συμπεριφορές, σεξουαλικού ή μη περιεχομένου. Κάθε άλλο. Προφανώς και υπάρχει «ατομική ευθύνη». Και πρέπει να υπάρξει αντίστοιχη τιμωρία και ισχυρή κοινωνική απαξίωση. Αλλά αν δεν κατανοήσουμε ποιο είναι το πλαίσιο, που επιτρέπει σε κάποια άτομα να θεωρούν ότι όλα τούς επιτρέπονται, δεν θα μπορέσουμε να βρούμε τους κοινωνικούς όρους της γενεσιουργού αιτίας αυτής της συμπεριφοράς, ούτε να εντοπίσουμε και να ερμηνεύσουμε κάποιες ακραία σεξιστικές στάσεις που λειτουργούν ως σταθερές. Ούτε, τέλος, να βρούμε τον κοινό τόπο ανάμεσα σε «σεξουαλικά» εγκλήματα, γυναικοκτονίες, βιασμούς, σεξουαλική κακοποίηση και παρενόχληση και άλλα, φαινομενικά άλλου τύπου εξουσιαστικά συμβάντα, που στοχεύουν στον εξευτελισμό, την κατατρόπωση της υπόστασης «του άλλου» και έτσι στην καθυπόταξή του. Αν, συχνά, συμπεριφορές κατίσχυσης έχουν σεξουαλική αναφορά -αφού έτσι όπως τη δομήσαμε, η σεξουαλικότητα προσφέρεται ως πεδίο για την εκμηδένιση του άλλου- πάντα ο εξευτελισμός και η κατίσχυση είναι ο στόχος, όχι το σεξ. Γιατί με αυτά ταυτίζεται το εξουσιαστικό πρότυπο στην ανδροκρατία.

* ομότιμη καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης, ΕΚΠΑ