Ξαναδιαβάζοντας τον Ηράκλειτο

Δεν μπορείς να μπεις δύο φορές στο ίδιο ποτάμι. Ο ήλιος όχι μόνο είναι καινούργιος κάθε μέρα, αλλά είναι πάντοτε νέος συνεχώς. Δύο αποσπάσματα από τον Ηράκλειτο, το πρώτο πολύ γνωστό, το δεύτερο λιγότερο. Ωστόσο, και τα δύο δείχνουν τη διαρκή μεταβολή, τη διαρκή αλλαγή, την προσαρμοστικότητα. Την ανάγκη της διαρκούς μεταβολής, την πλήρη ανικανότητα του στατικού, της ακινησίας, να μπορεί να προσαρμοστεί με τις απαιτήσεις των καιρών μας, που είναι το αποτέλεσμα μιας επιτάχυνσης που αυξάνει ολοένα και περισσότερο, προκαλώντας κατακλυσμιαίες μεταβολές σε κοινωνίες που η οποιαδήποτε μεταβολή φάνταζε έγκλημα καθοσιώσεως.

Η κοσμοεικόνα που είχε δημιουργηθεί για εκατοντάδες χρόνια στους κατοίκους κυρίως των δυτικών κοινωνιών καταρρέει σαν χάρτινος πύργος εξαιτίας της ολοένα αυξανόμενης επιτάχυνσης των μεταβολών που συμβαίνουν καθημερινά στις κοινωνίες αυτές. Και με αυτές τις έννοιες αποσυντίθεται ο κόσμος της ακινησίας, «η μοναχική υπερδύναμη»(1), δηλαδή ο μονοπολικός κόσμος.

Ουσιαστικά, μιλάμε για την αντίθεση «ανοιχτά (2) σε σχέση με κλειστά» συστήματα, για ανοιχτά (σε συνεχή διάλογο με το περιβάλλον τους) και για κλειστά συστήματα (απομονωμένα από το περιβάλλον τους). Με άλλα λόγια, στο κλειστό σύστημα δεν υπάρχουν εισροές, αφού κυριαρχεί η νεκρική ακαμψία- η άκρα του τάφου σιγή.

Με αυτήν την έννοια, όσες εξουσίες πριμοδοτούν τον αυταρχισμό των αναίτιων απαγορεύσεων, τον ετσιθελισμό, τη συνεχή σπορά και συστηματική καλλιέργεια φόβου ως συνεκτικό υλικό των κοινωνιών τους, τους συνεχείς πολέμους εναντίον των νέων γενεών, την ατέλειωτη προπαγάνδα εναντίον κάθε νέας ιδέας, τα παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος (δηλ. ο νικητής τα παίρνει όλα ή-ισοδύναμα-τα zero-sum games), ουσιαστικά οι κοινωνίες των κλειστών συστημάτων, δεν είναι σε καμία θέση να ανταγωνιστούν σε κανένα τους επίπεδο τις κοινωνίες των ανοιχτών συστημάτων, όπου όλοι οι συμμετέχοντες κερδίζουν κάτι -μεγαλύτερο ή μικρότερο- στο συνολικό παγκόσμιο παιχνίδι του ανταγωνισμού (κοινωνίες τού win-win, όπου όλοι έχουν κάτι να κερδίσουν).

Στον πόλεμο των ΗΠΑ εναντίον της Ισπανίας (στην Κούβα), ο William Randolph Hearst, βαρόνος του κίτρινου Τύπου, φημολογείται (3) ότι είχε πει στην τότε κυβέρνηση των ΗΠΑ: «Εγώ βάζω τις φωτογραφίες, εσείς να βάλετε τον πόλεμο». Η ανθρωπότητα δεν έχει καμία απολύτως ανάγκη τέτοιες αντιλήψεις, που υποβαστάζουν ακριβώς αυτό που είναι οι κλειστές κοινωνίες.

Επιστρέφοντας στον Ηράκλειτο: «Δεν πρέπει (να ενεργούμε και να μιλούμε) σαν παιδιά των γονιών μας, δηλαδή, με απλά λόγια, σύμφωνα με τις αντιλήψεις που παραλάβαμε».

(1): Βλέπε στο περιοδικό Foreign Affairs, τόμος 78, αριθμ. 2, Μάρτιος-Απρίλιος 1999, το σχετικό άρθρο του Samuel Huntington. (2): Βλέπε https://en.wikipedia.org/wiki/Open_system_(systems_theory). (3): Βλέπε https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2019/03-04/yellow-journalism-role-spanish-american-war?

* oμότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών