Το πέρασμα του χρόνου σε συνθήκες εγκλεισμού

«Κάθε δευτερόλεπτο που χτυπά στη φυλακή είναι μια αδυσώπητη “μέτρηση της τιμωρίας”» αναφέρει η Nicole R. Fleetwood, επιμελήτρια και διοργανώτρια της έκθεσης «Marking Time – Art in the Age of Mass Incarceration» που αυτή την εποχή ξεδιπλώνεται στον πρώτο όροφο του κτιρίου PS1, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (ΜοΜΑ).

Η έκθεση συλλέγει έργα από περισσότερους από 35 καλλιτέχνες που είτε βρίσκονται οι ίδιοι στη φυλακή, είτε ήταν προηγουμένως στη φυλακή είτε είναι δημιουργοί που είχαν μέλη της οικογένειάς τους στη φυλακή. Λαμβάνοντας υπόψη ότι στις ΗΠΑ είναι φυλακισμένα σήμερα περισσότερα από 2 εκατομμύρια άτομα, βγαίνει το συμπέρασμα πως πρόκειται για μια σημαντική ομάδα πληθυσμού.

Η Fleetwood είναι Αμερικανίδα ακαδημαϊκός και συγγραφέας. Είναι καθηγήτρια Αμερικανικών Σπουδών και Ιστορία της Τέχνης στο δημόσιο Πανεπιστήμιο Rutgers στο Νιου Τζέρσι.

Στοχεύει και ασχολείται με τη σύγχρονη τέχνη και την «οπτική» κουλτούρα της μαύρης κοινότητας στην Αμερική, επίσης με την εικαστική και τη δημόσια πρακτική της στον κοινωνικό ιστό. Εχει κάνει ενδελεχείς μελέτες για τη σχέση της τέχνης με τον φεμινισμό, την απόδοση φύλου και την κατάργηση των φυλακών με τη σημερινή τιμωρητική μορφή τους, όπως και μελέτες για τον σωφρονισμό και τη φτώχεια. Επίσης, ασχολείται και μελετά τη «μαύρη» πολιτιστική ιστορία και τη δημιουργική φαντασία σε συνθήκες εγκλεισμού, σύγχρονη φωτογραφία, και ερευνά την θέση της γυναίκας στον σύγχρονο πολιτισμό και την ακαδημαϊκή κουλτούρα με το Ινστιτούτο Ερευνας για τις Γυναίκες στο Πανεπιστήμιο Rutgers.

Η Fleetwood μεγάλωσε σε μια μικρή πόλη στο νοτιοδυτικό Οχάιο και είδε από κοντά τον τρόπο που το σωφρονιστικό σύστημα τιμωρίας μας «στιγματίζει, απομονώνει και εξευτελίζει ορισμένους ανθρώπους». Είναι τα δικά της λόγια καθώς παρακολούθησε φίλους, γείτονες και μέλη της οικογένειας να στιγματίζονται ανεξίτηλα από αυτό το ανεξέλεγκτο σύστημα «μαζικής φυλάκισης».

Εκανε το καλύτερο δυνατό για να μείνει σε επαφή: έγραφε επιστολές προς τα φυλακισμένα ξαδέλφια της, τα επισκεπτόταν όποτε μπορούσε και αντάλλασσε φωτογραφίες και ευχετήριες κάρτες συνεχώς. Ομως, κράτησε όλα αυτά τα αναμνηστικά αντικείμενα σε συρτάρια ή ντουλάπια, μέχρι που συνειδητοποίησε ότι συμμετείχε κι εκείνη ντροπιαστικά στο αόρατο στίγμα της φυλακής.

Αρχισε λοιπόν να κρεμά τα αναμνηστικά αντικείμενα γύρω στο σπίτι της. Μπόρεσε και εφηύρε τον τρόπο να φέρει ενεργά τα ξαδέλφια της στην καθημερινή της ζωή, «αρνούμενη να τα έχει αόρατα πίσω από τα τείχη της φυλακής», αναφέρει.

Αυτή η πρακτική την οδήγησε ώστε να αρχίσει να ερευνά την τέχνη μέσα στη φυλακή, με αποτέλεσμα και έπειτα από έρευνα χρόνων, αυτή η έκθεση στο πρωτοποριακό μουσείο της αμερικανικής Μητρόπολης, να περιλαμβάνει αντιπροσωπευτικούς πίνακες ζωγραφικής, εξαιρετικές φωτογραφίες, γλυπτά και εικαστικές εγκαταστάσεις μαζί με άλλα υπέροχα αντικείμενα και κατασκευές.

Η έκθεση που θα διαρκέσει μέχρι τις 4 Απριλίου, διερευνά το εικαστικό έργο των καλλιτεχνών στις φυλακές των ΗΠΑ και την κεντρική θέση που έχει πάρει ο εγκλεισμός στη σύγχρονη τέχνη και τον πολιτισμό. Οι δημιουργοί που προβάλλονται είναι είτε φυλακισμένοι, είτε μη φυλακισμένοι εικαστικοί οι οποίοι ασχολούνται στο έργο τους με την κρατική καταστολή, την επανένταξη, την απομόνωση και τον περιορισμό των ατομικών ελευθεριών. Τα πρόσφατα έργα μάλιστα αντικατοπτρίζουν την αυξανόμενη κρίση της εποχής μας στις φυλακές λόγω της πανδημίας Covid-19, με δημιουργίες-απάντηση στη συνεχιζόμενη κατάσταση έκτακτης ανάγκης που αποδεκατίζει τους ανθρώπους που στοιβάζονται μέσα τους.

«Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια πιο ουσιαστική έκθεση από το “Marking Time: Art in the Age of Mass Incarceration”, σε επιμέλεια της Nicole R. Fleetwood, η οποία έρχεται εν μέσω συνεχιζόμενων διαμαρτυριών απέναντι σε ένα ολέθρια ρατσιστικό ποινικό σύστημα απονομής δικαιοσύνης, και καθώς η πανδημία συνεχίζει να καταστρέφει ανθρώπους σε αιχμαλωσία» αναφέρει με αφορμή την έκθεση η Johnanna Fateman, αρθρογράφος στο περιοδικό «The New Yorker».

Η Fleetwood αποφεύγει να αναφέρει τους λόγους της φυλάκισης καθενός καλλιτέχνη. Είναι ένας τρόπος για να βγούμε από τα περιοριστικά πλαίσια που χρησιμοποιούμε συχνά όταν μιλάμε για τη φυλακή – αθώοι απέναντι σε ενόχους, καλοί άνθρωποι απέναντι σε κακούς, αυτοί που αξίζουν και εκείνοι που δεν αξίζουν ελευθερίας. Αντ’ αυτού, ήθελε η έκθεση να είναι μια πιο ολιστική αντανάκλαση της αμερικανικής κοινωνίας και της σχέσης της με τη φυλάκιση, τον εγκλεισμό, την απομόνωση.

Οι δημιουργοί επίσης μέσα από το έργο τους θέλουν να αναγνωριστούν ως πρόσωπα αξίας, ως άτομα με συναίσθημα και προσωπικότητα και όχι ως κάποιοι που τιμωρούνται από την κρατική εξουσία ως «κακοί άνθρωποι».

Η φυλακή είναι ένας χώρος με πολύ θόρυβο και χαοτική, και είναι πραγματικά δύσκολες οι συνθήκες ώστε οι καλλιτέχνες να παραμείνουν συγκεντρωμένοι στο έργο τους. Γι’ αυτό η προσπάθεια είναι πολύ μεγαλύτερη και τους κάνει να λειτουργούν με ταχύτητα ώστε το έργο τους να τελειώσει όσο το δυνατόν γρηγορότερα.

Πολλές φορές, «Τα πορτρέτα ή τα έργα είναι ένα είδος νομίσματος φυλακής», γράφει η Fleetwood στο βιβλίο που συνοδεύει την έκθεση. Πολλοί από τους καλλιτέχνες πορτρέτου με τους οποίους μίλησε της είπαν ότι το εικαστικό ταλέντο τους ήταν το κλειδί για την επιβίωσή τους στη φυλακή.

Στους έγκλειστους καλλιτέχνες ανατίθενται να σχεδιάσουν πορτρέτα εραστών ή παιδιών ή αγαπημένα αστέρια της μουσικής και του αθλητισμού, σε αντάλλαγμα με αντικείμενα άλλων αναγκών. Τα έργα μπορούν να τα κρατήσουν οι ίδιοι και βέβαια να στείλουν αντίγραφα στο σπίτι και στις οικογένειές τους.

Αν και λόγω της πανδημίας Covid-19 και της δυσκολίας των μετακινήσεων στο μουσείο μπορούμε να ξεναγηθούμε και διαδικτυακά καθώς με αυτήν τη μεγάλη έκθεση έρχεται να τιμήσει όλους αυτούς τους ελπιδοφόρους οραματιστές.

Οι περισσότεροι καλλιτέχνες μιλούν ακατάπαυστα στο θυμικό μας και στη συνείδηση της κοινωνίας μας, μέσα από το μοναδικά πρωτοποριακό έργο τους και σίγουρα δεν επιδιώκουν να αποκτήσουν φήμη από αυτό.

Μέσα από την τέχνη «μιλούν» στους ανθρώπους, σε όλους μας, αποκτούν ένα κανάλι επικοινωνίας που τους οδηγεί στην ελευθερία που οραματίζονται. Και σίγουρα εμπνέουν όλους εμάς που αναλογιζόμαστε μέσα από τον δικό μας προσωρινό εγκλεισμό στον χώρο μας μάλιστα, τις δραματικές συνθήκες κοινωνικού ρατσισμού και αποκλεισμού που βιώνουν, χωρίς παραστάσεις, αγαπημένους και ελευθερίες. Ομως πόση δύναμη ξεπετάγεται από τα έργα όλων αυτών των υπέροχων καλλιτεχνών, που βρίσκουν τη δύναμη και το κουράγιο να εμπνευστούν και να μας καταπλήξουν.

? «Marking Time – Art in the Age of Mass Incarceration». Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (ΜοΜΑ). Μέχρι 4 Απριλίου 2021. 

? Μένουμε ασφαλείς, μένουμε σπίτι! Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο και παίρνουμε μέρος σε online ξεναγήσεις και εκδηλώσεις.