Διεκδικώντας αυτά που άρπαξαν

2020. Δύσκολη χρονιά, θα πουν κάποιοι αναλογιζόμενοι την πανδημία. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η μάστιγα του Covid-19 τρομοκράτησε τους ανθρώπους σε όλο τον πλανήτη. Ο φόβος που γεννά η σκέψη του θανάτου έκανε πολλούς να γυρίσουν πίσω στην εποχή της ισπανικής γρίπης και να αναζητήσουν διαφορές και ομοιότητες με το σήμερα.

Οταν βρεθείς στο παρελθόν και αρχίσουν οι συγκρίσεις με το παρόν, τότε αντιλαμβάνεσαι ότι η μεγαλύτερη διαφορά αφορά τις εξουσίες, οι οποίες στον αιώνα που μεσολάβησε έγιναν πιο υποκριτικές, πιο κυνικές και πιο κυριαρχικές αφού δεν δίστασαν να αξιοποιήσουν ακόμα και την επιστήμη για να φέρουν τον κόσμο στα μέτρα τους.

Στην εφιαλτική διετία 1918-19 η ισπανική γρίπη «σκότωσε» 40 εκατομμύρια ανθρώπους, ή το 2% της ανθρωπότητας, που ισοδυναμεί με περισσότερα από 150 εκατομμύρια άτομα σήμερα. Ηλικιωμένοι, ασθενείς, βρέφη, νέοι στα είκοσι και στα τριάντα που μόλις είχαν ξεκινήσει να κάνουν οικογένειες ήταν τα θύματά της. Εκατομμύρια άνθρωποι άφησαν πίσω συζύγους και παιδιά σε μια κοινωνία στην οποία επικρατούσε η αρχή «βούλιαξε ή κολύμπησε».

Οσο περνά ο χρόνος της καραντίνας τόσο πιο έντονη γίνεται η αίσθηση ότι στα εκατό χρόνια που πέρασαν το μόνο που παρέμεινε -σχεδόν- αναλλοίωτο ήταν το «βούλιαξε ή κολύμπησε». Οι πολιτικές ηγεσίες σε ένα κρεσέντο κυνισμού και αυταρχισμού επέλεξαν να αφήσουν εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους απροστάτευτους για να αξιοποιήσουν την απελπισία τους ως παράδειγμα για όλους τους υπόλοιπους.

Ουσιαστικά μετέτρεψαν το «βούλιαξε ή κολύμπησε» σε «βούλιαξε ή αποδέξου» και με αυταρχικότητα που παραπέμπει στους μονάρχες του 18ου αιώνα άρχισαν να επιβάλλουν επώδυνες αλλαγές που θα άλλαζαν τελεσίδικα τη ζωή εκείνων που η ζωή τους εξαρτιόταν από την εργασία τους. Η αστυνόμευση της ιδιωτικότητας, η περιστολή των ατομικών ελευθεριών, οι υπερεξουσίες των δυνάμεων ασφαλείας, η σχεδόν ανεξέλεγκτη ισχύς των κυβερνήσεων, η συστηματική χειραγώγηση της σκέψης και της κρίσης των ανθρώπων χρησιμοποιήθηκαν προκειμένου να επιβληθούν η τηλεργασία, η εργασία σε δόσεις, η μείωση του μισθού, η συρρίκνωση των εργασιακών δικαιωμάτων και να εξοικειωθεί η μεσαία τάξη με τις χρεοκοπίες και την απελπισία που τη συνοδεύουν.

Ο Walter Scheidel, καθηγητής Κλασικών Σπουδών και Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Stanford, περιγράφοντας τον τρόπο που οι κυβερνήτες αντιμετώπισαν την ισπανική γρίπη, αναφέρει ότι στις ΗΠΑ και σε πολλές χώρες οι μη απαραίτητες επιχειρήσεις παρέμειναν ανοιχτές, η ζήτηση των πελατών ήταν αρκετά ισχυρή για να τις κρατήσει ζωντανές και οι κυβερνήσεις περιορίστηκαν σε συστάσεις για το πλύσιμο των χεριών και τη χρήση μαντιλιών ως καλυμμάτων προσώπου. Καμία σχέση με την τωρινή στάση.

Τι άλλαξε λοιπόν στη διάρκεια αυτού του αιώνα; Μήπως σήμερα η ζωή κοστίζει περισσότερο; Μήπως οι ηγεσίες έγιναν πιο ευαίσθητες; Μήπως οι σημερινοί άνθρωποι είναι διαφορετικοί από αυτούς που έζησαν πριν από έναν αιώνα; Τίποτε από αυτά. Η ανθρώπινη ζωή εξακολουθεί να αποτιμάται το ίδιο. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να είναι εξίσου φοβισμένοι. Οι εξουσίες συνεχίζουν να παραμένουν άπονες, υποκριτικές και κυνικές.

Σύμφωνα με τον Scheidel, αυτό που έχει αλλάξει είναι ότι σήμερα «οι προσδοκίες για τη ζωή έχουν αυξηθεί γενικά, αλλά για κάποιους περισσότερο από όσο για κάποιους άλλους, [με αποτέλεσμα] η επιλεκτική συμπάθεια για τα προνόμια [να] ενισχύει τις υπάρχουσες ανισότητες». Οι ηγεσίες επέλεξαν την πλευρά των ισχυρών αδιαφορώντας για τις χαώδεις ανισότητες που θα προκαλούσε το επιλεκτικό ενδιαφέρον τους. Με δεδομένο το ισχυρό ένστικτο αυτοσυντήρησης που τις χαρακτηρίζει έκριναν ότι η πανδημία τούς προσφέρει μια εξαιρετική ευκαιρία για να ισχυροποιηθούν ακόμα περισσότερο ώστε να προσαρμόσουν τελεσίδικα τις κοινωνίες στις απαιτήσεις των πλουσίων.

Οι ειδικοί προβλέπουν ότι η κρίση θα αλλάξει τα πάντα. Προς το καλύτερο για τους λίγους. Προς το χειρότερο για τους περισσότερους. Γι’ αυτό, όταν εκπνεύσει η πανδημία, η ανθρωπότητα θα πρέπει να επανεξετάσει αυτά που της επέβαλαν οι ηγέτες της με επιχείρημα την «υγειονομική προστασία».

Πρέπει επομένως να δούμε κατά πρόσωπο τα ανταλλάγματα που σπεύσαμε να αποδεχτούμε με ελάχιστη προσοχή και τα οποία ήδη έχουν κάνει τη ζωή των ευάλωτων ασφυκτική. Αλλά και οι υπόλοιποι, αυτοί που πιστεύουν ότι η πανδημία τούς άφησε αλώβητους, ευθύς μόλις αποδεχτούν την «εξαίρεση» ως «κανονικότητα», θα διαπιστώσουν ότι η απόσταση που τους χωρίζει από την κατάρρευση έχει συντμηθεί επικίνδυνα. Υπό το πρίσμα αυτό το μόνο που μπορούμε να περιμένουμε για το 2021 είναι να μας δώσουν πίσω κάποια από αυτά που άρπαξαν.

 * δημοσιογράφος, συγγραφέας