Ο πόλεμος ως κανονιστικό πλαίσιο

«Υπάρχει άραγε άλλο πεπρωμένο για τον Λίβανο από εκείνο του Σίσυφου, του καταδικασμένου να ανεβάζει αιωνίως έναν βράχο μέχρι την κορυφή ενός βουνού δίχως να μπορεί να τον εμποδίσει να ξανακυλήσει κάτω;». Αυτό το ερώτημα είχε εκφράσει πριν από χρόνια –μιλώντας στο γαλλικό περιοδικό L’ Express- ο Λιβανέζος καθηγητής Ψυχιατρικής Ελί Καράμ, ο οποίος μελετούσε την ψυχική υγεία των πληθυσμών που έχουν βιώσει απανωτούς πολέμους.

Στην περίπτωση του Λιβάνου, αυτό που αξίζει να μελετηθεί είναι η διαγενεακή μεταβίβαση των τραυματικών βιωμάτων και ο ρόλος τους στη διαμόρφωση της ενδοψυχικής πραγματικότητας των επόμενων γενεών. Διότι ο πόλεμος μοιάζει εδώ και πολλές δεκαετίες με κανονικότητα, αν όχι με κανονιστικό πλαίσιο ζωής. Ξεκινά, σταματά και ξαναρχίζει. Σαν μέσα από τις συγκρούσεις να καλύπτεται η ανάγκη των κατοίκων για συνοχή και ισχυροποίηση της συλλογικής τους ταυτότητας. Δεν παύει, ωστόσο, να παραβιάζει όλα τα στοιχεία που συγκροτούν την ατομική και κοινωνική ζωή.

Η ύφεση είχε προηγηθεί της έκρηξης νιτρικού αμμωνίου, που άφησε πίσω της εκατόμβη νεκρών, εκατοντάδες τραυματίες και περίπου 300.000 άστεγους.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που οι άνθρωποι έγιναν προσάναμμα στη Βηρυτό. Αυτή είναι η ιστορία της πόλης, η ιστορία της χώρας. Πριν και μετά τον εμφύλιο. Ο εμφύλιος, που διήρκησε από το 1975 μέχρι το 1990, ισοπέδωσε τον Λίβανο. Εκτός από τους 120.000 θανάτους, προκάλεσε τη μαζική έξοδο ενός εκατομμυρίου ανθρώπων από τη χώρα.

Το 2005, στον μεταπολεμικό Λίβανο, η έκρηξη ενός παγιδευμένου αυτοκινήτου πλήττει τη διερχόμενη αυτοκινητοπομπή του πρωθυπουργού Ραφίκ Χαρίρι. Η δολοφονία ανατρέπει τις υπάρχουσες ισορροπίες και η χώρα εισέρχεται σε έναν νέο κύκλο αίματος.

Ακολουθεί ο πόλεμος με το Ισραήλ, το 2006. Αργότερα οι Σύροι, που κάποτε ήταν κυρίαρχοι στη χώρα, επιστρέφουν ως πρόσφυγες. Ο αντίκτυπος είναι τεράστιος και πολυσήμαντος. Οπως ήταν και στο παρελθόν, όταν μετατοπίστηκαν οι Παλαιστίνιοι στην περιοχή και άλλαξε η δημογραφική ισορροπία υπέρ του μουσουλμανικού πληθυσμού κόβοντας τον Λίβανο στα δύο.

Δεν μπορούμε να αφηγηθούμε την ιστορία της Βηρυτού μέσα σε μια σελίδα, μια ιστορία συνδεδεμένη με όλα τα εύφλεκτα σημεία της Μέσης Ανατολής και με όλες τις μονοθεϊστικές θρησκείες που τη συνθέτουν.

Ο Λίβανος είναι η μοναδική αραβική χώρα όπου συνυπάρχουν 18 διαφορετικά θρησκεύματα, αναγνωρισμένα από το κράτος. Οι χριστιανοί μαρωνίτες συνυπάρχουν μαζί με τους μουσουλμάνους σουνίτες και σιίτες στη Βηρυτό. Μήπως οι πόλεμοι είναι η ασυνείδητη έκφραση των Λιβανέζων να διεκδικήσουν να ανήκουν σε ένα ενιαίο σύνολο με κοινά συλλογικά χαρακτηριστικά;

Σαν να αναβιώνει, σε κάθε κρίση, ένα διχαστικό πρότυπο που εμποδίζει την ανα-κατασκευή ενός λαού- που ταλαντεύεται ανάμεσα στις διαφορετικές εκδοχές της «πατρικής εξουσίας», με τη φροϊδική έννοια του όρου.

Μια χώρα ορφανή από Πατέρα

Μήπως φταίει το ότι ο Λίβανος είναι ορφανός από Πατέρα με τη συμβολική έννοια του όρου; «Οι κάτοικοι πνίγονται μέσα σε μια ποικιλία εικόνων του Πατέρα πλήρως αντιφατικές μεταξύ τους», γράφει η ψυχαναλύτρια Nadine Chakar, εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους ο πόλεμος σε αυτό τον τόπο δεν είναι ούτε θρησκευτικός, ούτε πολιτικός, ούτε ιδεολογικός.

Πώς δομήθηκαν οι σχέσεις εξουσίας και οι διαδικασίες υποκειμενικοποίησης κατά τη διάρκεια των πολέμων; Και με ποιον τρόπο έχουν επιβιώσει οι πόλεμοι στον ψυχισμό των σύγχρονων Λιβανέζων;

Αυτό θα πρέπει να διερευνηθεί για να «μετατοπιστεί» ο πληθυσμός της χώρας σε άλλη «υποκειμενική θέση», όπου θα είναι δυνατή η οικοδόμηση μιας συλλογικής ταυτότητας, έτσι ώστε να μην αναβιώνει ο διχασμός κάθε φορά που οι κάτοικοι θα έρχονται αντιμέτωποι με μία κρίση. Διότι, εξ ορισμού, ο διχαστικός λόγος αποδίδεται σχεδόν πάντα στον Αλλο ιδίως όταν υπάρχει οδύνη ή αποσταθεροποίηση. Και, ως γνωστόν, η χώρα βρίσκεται εδώ και καιρό σε πολιτική και οικονομική αποσύνθεση. Με την έλευση της πανδημίας, η ανεργία εκτινάχτηκε στο 30% και το κρατικό νόμισμα έχασε το 80% της αξίας τους. Η έκρηξη έβγαλε ξανά τους Λιβανέζους στον δρόμο, στρέφοντας για άλλη μια φορά τον έναν απέναντι στον Αλλο. Ενας μέρος του Τύπου στοχοποιεί τη Χεζμπολάχ και οι θεωρίες συνωμοσίας σε μια πολιτικά χρεοκοπημένη χώρα «πρακτόρων» εντείνονται. Η επίσκεψη Μακρόν, του Αποικιοκράτη, όπως τον αποκαλεί σημαντικό μέρος του πληθυσμού, διχάζει επιπροσθέτως τον ήδη διχασμένο λιβανέζικο λαό, ενώ η χώρα βαδίζει προς τον επίσημο υπερπληθωρισμό, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του Steve Hanke, καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Johhs Hopkins.

Και αν συμβεί αυτό θα είναι η πρώτη φορά που υπερπληθωρισμός συμβαίνει στη Μέση Ανατολή και θα σημαίνει πως τα τρία τέταρτα του πληθυσμού θα βασίζονται σε διανομές τροφίμων για να επιβιώσουν. «Εχουμε δει πρωτόγονες ορδές που φέρονται όπως οι αγέλες ζώων, για μικρές ομάδες, που ιδρύονται στο όνομα ιδεολογίας ή θρησκείας και εν συνεχεία αποδεικνύεται πως δεν απαντούν σε καμία πολιτική και ιδεολογία. Αυτό συμβαίνει όταν μια χώρα δεν έχει πια κράτος δικαίου» σχολίαζε παλαιότερα ο Chawki Azouri αναφερόμενος σε μια παλαιότερη αλλά αντίστοιχη συνθήκη. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται αλλά επιστρέφει, ξανά και ξανά, στη Μέση Ανατολή. Με τη διαφορά πως «ο πόλεμος στο Λίβανο είναι αδελφοκτόνος και θανατηφόρος» όπως καταλήγει ο Λιβανέζος ψυχαναλυτής.

Και η Βηρυτός φέρει την πολλαπλότητα των σχέσεων με το παρελθόν. Είναι η πόλη που μας δείχνει με τον πιο σκληρό τρόπο ότι τα θραύσματα του παρελθόντος μορφοποιούνται ανάλογα με τους δαίμονες του παρόντος.

Το τραύμα της ταπείνωσης, ο ξεριζωμός και η διάσπαση της κοινότητας συνθέτουν το «εθνικό μυθιστόρημα» της χώρας που δεν πολεμά εξαιτίας του ενστίκτου θανάτου και καταστροφής, όπως υποστήριζε ο Σίγκμουντ Φρόιντ στην προσπάθεια να ερμηνεύσει τους πολέμους, αλλά πολεμά, όπως όλα δείχνουν, εξαιτίας της ανάγκης των ανθρώπων για συνοχή και ισχυροποίηση της συλλογικής ταυτότητας. Πέραν των ενστίκτων επιβίωσης…