Επιμέλεια καταστροφής

Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο μετεωρολόγος Εντουαρντ Λόρενζ διερευνούσε τη συμπεριφορά ενός υπολογιστικού μοντέλου προσομοίωσης της εξέλιξης των καιρικών φαινομένων, χρησιμοποιώντας τους «πρωτόγονους» ηλεκτρονικούς υπολογιστές της εποχής. Κάθε λεπτό εργασίας του υπολογιστή παρήγαγε τιμές των παραμέτρων του συστήματος που αντιστοιχούσαν στην εξέλιξη του καιρού για μία ολόκληρη μέρα.

Επιχειρώντας να συνεχίσει μια προσομοίωση που είχε διακόψει την προηγούμενη μέρα και για να κερδίσει χρόνο δεν ξεκίνησε το πείραμα από την αρχή, αλλά περίπου από τη μέση της ακολουθίας τιμών που είχε παραχθεί μέχρι τότε. Η νέα αυτή προσομοίωση θα έπρεπε αρχικά να παράγει αποτελέσματα πανομοιότυπα με αυτά της προηγούμενης μέρας. Για μεγάλη του έκπληξη, ο Λόρενζ παρατήρησε ότι τα αποτελέσματα των δυο πειραμάτων αρχικά απέκλιναν λίγο μεταξύ τους, παρουσιάζοντας μικρές διαφοροποιήσεις, αλλά προϊόντος του χρόνου οι αποκλίσεις μεγεθύνονταν, οδηγώντας σε εντελώς διαφορετικές εξελίξεις.

Ο Λόρενζ διερεύνησε το ζήτημα και εντόπισε ότι η απόκλιση των αποτελεσμάτων οφειλόταν στο ότι για μια μεταβλητή αντί να εισάγει την τιμή 0,506127 είχε εισάγει τη στρογγυλοποιημένη τιμή 0,506. Από αυτή τη μικρότερη του ενός χιλιοστού μικροδιαφορά στην τιμή μιας μεταβλητής προέκυψε μια εντελώς διαφορετική συμπεριφορά στη μεταγενέστερη εξέλιξη του μοντέλου του. Το χαρακτηριστικό αυτό, που αποτελεί βασικό γνώρισμα αυτών που σήμερα ονομάζουμε «μη γραμμικά δυναμικά συστήματα», κωδικοποιήθηκε με την ονομασία «ευαισθησία στις αρχικές συνθήκες»: μια απειροελάχιστη μεταβολή στην τιμή μιας μεταβλητής μπορεί να λειτουργήσει σωρευτικά και αργά ή γρήγορα μπορεί να οδηγήσει στην εκδήλωση μιας εντελώς διαφορετικής συμπεριφοράς.

Τέτοια συστήματα συναντώνται πλέον σε όλους τους κλάδους της Επιστήμης, καταρρίπτοντας την εικόνα του νευτώνειου σύμπαντος όπου όλα λειτουργούν με απόλυτη τάξη ως ένας απόλυτα προβλέψιμος μηχανισμός ακριβείας. Γνωρίζουμε πλέον ότι μια τέτοια υπεραπλουστευμένη θεώρηση του Κόσμου αποτελεί φενάκη της πρώιμης Νεωτερικότητας. Γνωρίζουμε την προβλεπτική ισχύ των μοντέλων μας, καθώς και τους περιορισμούς που υπεισέρχονται.

Ολα αυτά οφείλει να τα γνωρίζει και η Πολιτεία και να είναι προετοιμασμένη με σχεδιασμό, μηχανισμούς και υποδομές για να αντιμετωπίσει την όποια καιρική «ιδιοτροπία». Γιατί όπως έγραφε λίγα χρόνια πριν τον Λόρενζ, το 1956, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος: «Τέλειωσαν πια τα πρελούδια, ήρθε η ώρα του κατακλυσμού». Πρόκειται για τον τρίτο στίχο του ποιήματός του «Εγκαταλείπω την ποίηση».

Ο ποιητής μας «εγκατέλειψε» προχθές, αλλά έχει φροντίσει να μας προειδοποιήσει έγκαιρα στους δυο πρώτους στίχους του προαναφερθέντος ποιήματος: «Εγκαταλείπω την ποίηση δε θα πει προδοσία / δε θα πει ανοίγω ένα παράθυρο για τη συναλλαγή.» Για να καταλήξει: «Βρίσκει κανείς τόσους τρόπους να επιμεληθεί την καταστροφή του».

*  (Ph.D.)², αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Φυσικής – Υπολογιστικής Ιατρικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστήμιου Θράκης