Στο φύλλο της 18ης Αυγούστου 2020 στην «Εφημερίδα των Συντακτών», έκανα μια θεωρητικο-πολιτική παρέμβαση με θέμα την έκρηξη της συνωμοσιολογίας με αφορμή την πανδημία του κορονοϊού. Σ’ αυτή την παρέμβασή μου υποστήριξα τη θέση ότι η λεγόμενη συνωμοσιολογία θεριεύει επειδή η πολιτικο-επιστημονική αντιμετώπιση της πανδημίας, ως ορθολογική διαδικασία, πάσχει.
Πράγματι ζούμε για ακόμη μία φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας τη διαμάχη ανάμεσα στην ορθολογική (επιστημονική) σκέψη και τον ανορθολογισμό, ο οποίος όταν αποκτήσει και θεσμικές διαστάσεις στρέφεται εναντίον του ίδιου του ανθρώπου, όπως συνέβη στην ιστορική φάση της επικράτησης του ναζισμού.
Το μείζον ζήτημα της διαμάχης ανάμεσα στον ορθολογισμό της επιστήμης και τον ανορθολογισμό της λαϊκής γνώσης, με αφορμή την πανδημία του κορονοϊού, αποκτά νέες δομικές και θεσμικές διαστάσεις στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες. Ο φίλος μου και συνάδελφος Αντώνης Λιάκος, ως ειδικός ιστορικός επιστήμων, σε μια ιδιωτική επιστολή του μου επισήμανε ότι η διαμάχη (η σύγκρουση) ορθολογισμού και ανορθολογισμού σχετικά με όσα συμβαίνουν στις ανθρώπινες κοινωνίες είναι θεωρητικο-πολιτική επινόηση των νεωτερικών κοινωνιών.
Αυτό σημαίνει πως στις παραδοσιακές κοινωνίες ό,τι προέκυπτε ως λογική και επιστημονική γνώση δεν ήταν ένα απλό συμπέρασμα επαγωγικών συλλογισμών και πολύ περισσότερο δεν ήταν δημιούργημα των μυθικών αντιλήψεων της εποχής. Από την άλλη, κοινωνικά φαινόμενα όπως η τωρινή πανδημία του κορονοϊού είναι όχι μόνο δεδομένα της ανθρώπινης κοινωνίας, αλλά εγγενώς εντοπίζονται στην ανθρώπινη φύση.
Οπότε το πρώτο ενδιάμεσο συμπέρασμά μας διατυπώνεται ως εξής: η αρχική και αξιωματική θεωρητικο-πολιτική θέση μου για τη διαμάχη ορθολογισμού – ανορθολογισμού τροποποιείται και επαναδιατυπώνεται ως διαμάχη κοσμοαντιλήψεων και γνώσεων σχετικά με όσα συμβαίνουν στην εκάστοτε εποχή. Επί του προκειμένου η επιστημονική και πολιτική μέθοδος αντιμετώπισης του κορονοϊού είναι ένα «πράγμα» που αμφισβητείται και τίθεται υπό νέο καθεστώς επικοινωνιακής ενημέρωσης. Τα εμπειρικά δεδομένα είναι γνωστά και για την πρώτη φάση (Μάρτιος – Μάιος 2020) και για τη δεύτερη φάση (Ιούνιος – Αύγουστος 2020) όσον αφορά τα «μέτρα» (η καθομιλουμένη γλώσσα είναι αποκαλυπτική!) που λαμβάνονται για να αποκρούσουμε τον κορονοϊό.
Το ερώτημα που ανακύπτει είναι το εξής: τα κυβερνητικά «μέτρα» υπαγορεύονται από την ορθολογική γνώση των ειδικών επιστημόνων, ενώ από την άλλη η «λαϊκή γνώση» αντιστέκεται! Και γιατί, άραγε, συμβαίνει αυτό; Στην προηγούμενη θεωρητικο-πολιτική παρέμβασή μου τόνισα ότι ο ορθολογισμός του επιστημονικο-πολιτικού συστήματος μπορεί να διαμορφώσει συνθήκες απεγκλωβισμού από το καθεστώς της πανδημίας. Στη δεύτερη όμως φάση εξέλιξης της πανδημίας η περιώνυμη συνωμοσιολογία έχει αποκτήσει εκρηκτικές διαστάσεις. Και φτάνουμε σιγά σιγά να ακούσουμε και για άλλη διαφορετική φωνή: «όσα λέει ο λαός»!
Σ’ αυτό το σημείο της επιχειρηματολογίας μου επιβάλλεται να διευκρινιστεί το εξής: όπως σε κάθε ιστορική κοινωνία οι ιδέες, οι αντιλήψεις και τελικά οι επιστημονικές γνώσεις «κατασκευάζονται» με τον εκάστοτε ιδιαίτερο ιστορικό τρόπο τους, έτσι τελικά συμβαίνει και στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες. Η ορθολογική γνώση των ειδικών επιστημόνων (π.χ. των επιδημιολόγων κ.ά.) δεν μπορεί να διαμεσολαβηθεί με τις αγωνίες και τις προσδοκίες των κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων, του λαού γενικότερα.
Συμπερασματικά κάνω μια θεωρητικο-πολιτική διόρθωση στην αρχική μου άποψη για τον απόλυτο διαχωρισμό ορθολογικής επιστήμης και ανορθολογικής λαϊκής γνώσης. Και επισημαίνω ότι η σύγκρουση ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους γνώσης σε μια κοινωνία μπορεί να λειτουργήσει δημιουργικά για την ίδια αυτή κοινωνία.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
