Αυτή η έβδομη έκδοση, στη σειρά Τα Τετράδια του Μοντέρνου, της ελληνικής ομάδας του do.co.mo.mo, σε συνεργασία με τη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου Κρήτης, καταπιάνεται με ένα ακανθώδες και ελάχιστα μελετημένο κομμάτι της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, τη σχέση της με τη φύση.
Ελάχιστοι από τους επώνυμους δημιουργούς έδωσαν ιδιαίτερη προσοχή στη φύση, στο τοπίο, σε γενικές γραμμές, στον ελεύθερο χώρο που περιέβαλλε τα έργα τους. Η προτεινόμενη μάλιστα θεματολογία περιπλέκει σκόπιμα τα πράγματα όταν οι επιμελητές επιλέγουν ένα τίτλο που περιέχει δύο ασάφειες: το μοντέρνο βλέμμα και την «ελληνική» (εντός εισαγωγικών) φύση. Το να βρεθούν, έπειτα από αυστηρή επιλογή, τόσοι άξιοι ομιλητές έτοιμοι να γεμίσουν ένα διήμερο αφιέρωμα στο ερεθιστικό αυτό θέμα στα Χανιά πριν από δύο χρόνια, από μόνο του θα πρέπει να θεωρηθεί επίτευγμα. Και είναι.
Ενας δεύτερος λόγος για να επαινέσουμε αυτή την έκδοση είναι η σύσταση της ομάδας ομιλητών: ο μεγάλος αριθμός από νέους ερευνητές που μετείχαν, συνδεμένοι με μεταπτυχιακά στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Με δυο λόγια, το νέο αίμα, καρπός εκπαιδευτικών προγραμμάτων που ξεπήδησαν από την άνθηση της θεωρίας της αρχιτεκτονικής τις τελευταίες δεκαετίες, και ήδη με αξιόλογο έργο. Τους χαίρεται κανείς αυτούς τους νέους ανθρώπους γιατί αντιπροσωπεύουν τις υποσχέσεις του μέλλοντος.
Ενας τρίτος λόγος, αντιστικτικά, είναι η παρουσία ικανού αριθμού από ωριμότερους ερευνητές, ήδη γνωστούς από δημοσιεύσεις και τη συμμετοχή τους σε ανάλογες εκδηλώσεις στο παρελθόν. Αυτή η προηγούμενη γενιά, με τον τρόπο της, καθοδηγεί τους νεότερους, εξασφαλίζοντας μια συνέχεια που αποκτήθηκε με κόπο και υπομονή. Μια τέτοια εκδήλωση μαρτυρά τις ικανότητες των νέων, που εργάζονται και σπουδάζουν στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό και πρόσφατα επέστρεψαν στη χώρα, αλλά συνάμα θυμίζει τις δυσκολίες αξιοποίησής τους στις σημερινές εκπαιδευτικές-ερευνητικές δομές.
Αν ήταν να ξεχωρίσει κανείς εκείνη την παρουσία, που ήταν ίσως και η μεγαλύτερη αποκάλυψη, ήταν του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου-Βενετά που έδωσε την εναρκτήρια ομιλία. Την αφιέρωσε σε ένα νεανικό του έργο, το Τουριστικό Περίπτερο στο Τροφώνιο Λιβαδιάς (1962), ενταγμένο σε τοπίο ιδιαίτερου κάλλους. Ακόμα όμως πιο σημαντικό ήταν το ότι δεν αρκέστηκε να μιλήσει για τις αρχικές προθέσεις του και την υλοποίηση του έργου, αλλά περιέγραψε και τις μετέπειτα περιπέτειές του. Σπάνια μας δίνεται η ευκαιρία να μάθουμε τι ακολούθησε τα επίσημα εγκαίνια κάποιου έργου, μια ιστορία αρκετά σκοτεινή καθώς αυτό μένει απροστάτευτο στο έλεος των χρηστών του.
Η αναφορά στον Παπαγεωργίου-Βενετά δεν περιορίστηκε στην τόσο μεθοδική παρουσίαση ενός παραδείγματος από τον ίδιο. Ανάμεσα στις ομιλίες ήταν κι εκείνη του Α. Ζώμα, που ανέδειξε τρεις μελέτες πάλι δικές του (1957-61). Αν ώς τώρα γνωρίζαμε τον Παπαγεωργίου-Βενετά κυρίως από τα σημαντικά βιβλία του με ιστορικό περιεχόμενο των τελευταίων δεκαετιών, τώρα μαθαίναμε για μια πρώιμη περίοδο της ζωής του, όταν ασχολήθηκε με πρωτοποριακές για την εποχή επεμβάσεις, εκπονώντας τοπιακές μελέτες με «σχεδιαστική πρωτοτυπία», όπως σημειώνει ο Ζώμας.
Ανάλογα αποκαλυπτική είναι η ανακοίνωση του Α. Βαζάκα για τον ρόλο που έπαιξε το Εργαστήριο Διαμόρφωσης Τοπίου (1970-2016), που ιδρύθηκε από τους γονείς του, Μ. Σπηλιοπούλου και Δ. Βαζάκα, και ανέλαβε μεγάλο αριθμό μελετών, μεταφέροντας στην Ελλάδα το θεωρητικό πλαίσιο και την τεχνογνωσία που απέκτησαν σπουδάζοντας στη σχετική σχολή στις Βερσαλίες.
Το σύνολο των ανακοινώσεων μοιράστηκαν σε δύο ομάδες, εκείνων που ασχολούνται «με αναφορές στην ελληνική φύση» και εκείνων «με μελέτες και έργα». Στην πρώτη περίπτωση, εκτός από τις γενικότερες αναφορές (Κ. Μωραΐτης, Κ. Τσιαμπάος, Α. Κωτσάκη) δικαιολογημένα ξανα-ακούστηκαν τα ονόματα των Π. Γιαννόπουλου (Ν. Μαγουλιώτης), Α. Κωνσταντινίδη (Π. Τουρνικιώτης, Ε. Λιβάνη), Δ. Φατούρου (Σ. Αλιφραγκής), Γ. Δεσποτόπουλου (Λ. Δήμα) αλλά παράλληλα και άλλων λιγότερο γνωστών όπως του Ι. Σαπόρτα (Θ. Σωτηρίου) και εντελώς αγνώστων μας, όπως του A. Staal (Φ. Πανηγυράκης). Αν και κάθε «ευφυής» επιστροφή σε γνώριμα θέματα είναι μια σπουδαία ευκαιρία για εμβάθυνση και νέες ερμηνείες, πράγμα που αναμφίβολα αποδεικνύεται από το σύνολο σχεδόν των σχετικών ανακοινώσεων, ιδίως εκείνες οι τελευταίες «φρέσκες ματιές» συνιστούν ένα ακόμα σημαντικό ατού της έκδοσης.
Στη δεύτερη ομάδα οι αναφορές άλλοτε εστιάζονταν σε πρόσωπα, όπως πάλι του Δεσποτόπουλου (Τ. Ανδριανόπουλος), της J. Tyrwhitt (Μ. Νοδαράκη και Μ. Τασσοπούλου), και του Ι. Ξενάκη (Κ. Κάλφα και Μ. Παπαβασιλείου) και άλλοτε σε έργα (σανατόρια της Ι. Βομπίρη, Περτούλι της Α. Αθανασίου, Ξενία Μεσολογγίου της Χ. Μακεδονοπούλου, ΑΟΟΑ της Β. Πετρίδου). Αλλά ούτε κι εδώ λείπουν οι εκπλήξεις, καθώς συνεχώς ανακύπτουν νέες ανασκαπτικές τομές στην ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής.
