Το δημόσιο Πανεπιστήμιο στην πανδημία
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς ένας εκπαιδευτικός θεσμός. Είναι μια θεμελιώδης δομή, η οποία αντικατοπτρίζει το σύνολο των αξιών του πολιτισμού μας, διαμορφώνεται από αυτές και συγχρόνως τις διαμορφώνει. Ο κατ’ εξοχήν τόπος όπου παράγεται πρωτογενώς η γνώση, η οποία διαχέεται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, είναι κατά το Σύνταγμα ένας τόπος ανοιχτός, προσβάσιμος σε όλους τους πολίτες. Ο δημόσιος και δημοκρατικός χαρακτήρας του Πανεπιστημίου δεν είναι ένα κενό σχήμα. Είναι βιωμένη Ιστορία, άμεσα συνυφασμένη με την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, είναι το συλλογικό κεφάλαιο όπου συναρμόζονται υλικές υποδομές και πνευματικά εποικοδομήματα με τρόπο που διασφαλίζει ένα καλύτερο μέλλον για όλη την κοινωνία.
Τα τελευταία χρόνια, η μακροχρόνια δοκιμασία της οικονομικής κρίσης ευνόησε την προαγωγή μιας σειράς από απαξιωτικές ρητορικές όσον αφορά τις δημόσιες δομές. Οι ρητορικές αυτές έχουν στοχεύσει ιδιαίτερα τους τομείς της Υγείας και της Παιδείας. Κοινός τους παρονομαστής είναι η αμφισβήτηση του δημόσιου χαρακτήρα, που σκιαγραφείται μονοσήμαντα ως φορέας παθογενειών, αποσιωπώντας το γεγονός ότι αποτελεί έναν φέροντα οργανισμό για βασικά και αδιαπραγμάτευτα κοινωνικά αγαθά, που μια Δημοκρατία οφείλει να εξασφαλίζει ισότιμα σε όλους τους πολίτες.
Ετοιμότητα
Η απάντηση σε όλα αυτά ήρθε απροσδόκητα από την πρόσφατη κρίση του κορονοϊού. Καθώς η ανάγκη επιστράτευσε όλους τους ατομικούς και συλλογικούς μας πόρους σε μια πρωτόγνωρη άσκηση ετοιμότητας και υπευθυνότητας, οι ιδεοληπτικοί αυτοματισμοί, που χάριν επαναλήψεως είχαν πλέον καταστεί κοινότοποι, δοκιμάστηκαν όχι στο επίπεδο της θεωρίας, αλλά σε αυτό της πράξης. Η κοινή γνώμη είχε την ευκαιρία να διαπιστώσει τους τελευταίους μήνες ότι το Εθνικό Σύστημα Υγείας δεν είναι περιττή πολυτέλεια και ότι το ελληνικό Πανεπιστήμιο είναι καλώς συγκροτημένο προκειμένου να στηρίξει όχι μόνο την ακαδημαϊκή κοινότητα, αλλά την ευρύτερη κοινωνία, ακόμα και σε έκτακτες συνθήκες.
Είναι πανθομολογημένο ότι η επιτυχής μέχρι σήμερα αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης οφείλει πολλά στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό των πανεπιστημιακών νοσοκομείων, καθώς και στις γενικότερες πρωτοβουλίες των Πανεπιστημίων της χώρας. Μια τέτοια πρωτοβουλία είναι αυτή που ανέλαβε το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και μάλιστα πρώιμα, ήδη από τις 28 Φεβρουαρίου, συγκροτώντας μια επταμελή Επιτροπή Θεμάτων Υγείας, η οποία ανέλαβε να καθοδηγήσει το ίδρυμα με ασφάλεια μέσα σε μια πορεία πρωτόγνωρη για τα ακαδημαϊκά χρονικά. Εκτοτε η άμισθη αυτή επιτροπή είναι μόνιμη αρωγός του Πρυτανικού Συμβουλίου και φροντίζει για την ενημέρωση της πανεπιστημιακής κοινότητας με γνώση και ευθύνη, εκδίδοντας ανακοινώσεις και οδηγίες που στοχεύουν την πρόληψη της επιδημίας και την όλη οικονομία της αναδιοργάνωσης των ακαδημαϊκών λειτουργιών. Επιπλέον, το Πανεπιστήμιο, με την υποστήριξη της Περιφέρειας Ηπείρου και του Περιφερειακού Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ιωαννίνων, προχώρησε στην ίδρυση Κέντρου Αναφοράς για τις αναλύσεις COVID-19, το οποίο εξυπηρετεί με εγκυρότητα όχι μόνο τους επαγγελματίες της Υγείας, αλλά και την ευρύτερη κοινωνία της Ηπείρου.
Η ακαδημαϊκή ετοιμότητα αποδείχθηκε όμως υψηλή και στο επίπεδο της έρευνας. Πολύ νωρίς, τα ελληνικά Πανεπιστήμια ανέλαβαν αυτοτελή ή συνεργατικά ερευνητικά προγράμματα με αντικείμενο την επιδημία COVID-19. Είναι ενδεικτικό ότι μέχρι σήμερα έχουν δημοσιευθεί πάνω από εκατό συναφείς επιστημονικές εργασίες σε διεθνή περιοδικά, ενώ στο Ελληνικό Ιδρυμα Ερευνας και Καινοτομίας έχουν υποβληθεί πάνω από 250 ερευνητικές προτάσεις με θέματα που σχετίζονται με την κρίση του κορονοϊού.
Αξιόπιστοι
Το δυναμικό του δημόσιου Πανεπιστημίου, που τόσο αβασάνιστα λοιδορείται, αποδείχθηκε επιστημονικά αξιόπιστο. Οι Επιτροπές Εμπειρογνωμόνων του υπουργείου Υγείας για την αντιμετώπιση της πανδημίας συγκροτήθηκαν κατά κύριο λόγο από καθηγητές Πανεπιστημίου. Αυτοί είναι οι επαΐοντες που ανέλαβαν να συντάξουν τις πάσης φύσεως εγκυκλίους που εκπορεύονται από τις Επιτροπές Θεμάτων Υγείας και διαχέονται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Αυτοί είναι που αυθόρμητα ενεργοποιήθηκαν προκειμένου να οργανώσουν επιστημονικές ημερίδες σε όλη τη χώρα και να πραγματοποιήσουν σειρά σεμιναρίων σε διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό, σε αυτούς στηρίχθηκε η ασφαλής λειτουργία εργαστηρίων και κλινικών.
Ο ρόλος του δημόσιου λειτουργού, που σηκώνει το βάρος μιας υψηλής κοινωνικής αποστολής, δικαιώθηκε μέσα από τον τρόπο με τον οποίο όλα ανεξαιρέτως τα ελληνικά Πανεπιστήμια, παρά τα χρόνια προβλήματα στελέχωσης και εξοπλισμού, επιστράτευσαν τις δυνάμεις τους προκειμένου να περιφρουρήσουν την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο και παρά τον αιφνιδιασμό, φρόντισαν να θωρακίσουν τη συνοχή της ακαδημαϊκής κοινότητας, διοργανώνοντας εκ των ενόντων ένα πλήρες πρόγραμμα εξ αποστάσεως διδασκαλίας των μαθημάτων του εαρινού εξαμήνου και διεκπεραιώνοντας επιτυχώς όλες τις σχετικές λειτουργίες. Ιδιαίτερα πρέπει να υπογραμμιστούν η ευαισθησία και η ετοιμότητα που επέδειξαν τα περιφερειακά ιδρύματα, προκειμένου να προγραμματίσουν και τις εξετάσεις με εξ αποστάσεως διαδικασίες, ώστε να περιοριστούν οι μαζικές μετακινήσεις φοιτητικού πληθυσμού στην επικράτεια.
Διαψεύδοντας τα στερεότυπα περί εγγενούς αδράνειας του δημόσιου τομέα, όλες οι υπηρεσίες των Πανεπιστημίων παρέμειναν σε πλήρη λειτουργία καθ’ όλη την περίοδο της επίσημης αναστολής λειτουργίας. Τα συλλογικά όργανα, όπως η Σύγκλητος, το Πρυτανικό Συμβούλιο και οι Γενικές Συνελεύσεις των Τμημάτων και των Κοσμητειών, δεν σταμάτησαν να συνέρχονται τακτικά μέσω συστημάτων τηλεσυνεδριάσεων. Ο διδακτικός χρόνος και οι εξεταστικές περίοδοι παρατάθηκαν αγόγγυστα, φοιτητές, διδάσκοντες και διοικητικό προσωπικό συνεισέφεραν υπεύθυνα ο καθένας από την πλευρά του στην αντιμετώπιση των νέων προκλήσεων και των πολλαπλών αντιξοοτήτων.
Κοινωνική προσφορά
Διότι πολλές φορές χρειάστηκε να προτρέξουμε και να προβλέψουμε, να βαδίσουμε εκτός πεπατημένης οδού. Στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, η διοίκηση ανέλαβε νωρίς να προστατέψει τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας. Φυσικά, όπως σε όλο τον δημόσιο τομέα, μερίμνησε για την υγεία του προσωπικού που ανήκει σε ευπαθείς ομάδες και του προσωπικού που χρειάστηκε άδεια ειδικού σκοπού, σύμφωνα με τις ειδικές θεσμικές οδηγίες. Χρειάστηκε όμως να διαχειριστεί και πιο σύνθετα προβλήματα, όπως τον επαναπατρισμό των φοιτητών που είχαν μεταβεί στην Ισπανία και την Ιταλία στο πλαίσιο των προγραμμάτων κινητικότητας Erasmus. Για το δύσκολο αυτό εγχείρημα, πήρε εγκαίρως πρωτοβουλίες και συνεργάστηκε αποτελεσματικά με τις υπηρεσίες του υπουργείου Εξωτερικών και των ελληνικών πρεσβειών σε Μαδρίτη και Ρώμη.
Τέλος, ο δημόσιος χαρακτήρας των ελληνικών Πανεπιστημίων είναι αυτός που εξηγεί τα καταγεγραμμένα αντανακλαστικά αλληλεγγύης και κοινωνικής προσφοράς, όπως αυτά που αφορούν τη διάθεση υγειονομικού υλικού ατομικής προστασίας, μάσκες, προσωπίδες, γάντια και απολυμαντικά, όχι μόνο στα οικεία μέλη, αλλά και σε νοσοκομεία, κέντρα Υγείας και άλλες κοινωφελείς υπηρεσίες.
Αυτός ο σύντομος απολογισμός θα μπορούσε να συμπληρωθεί με έναν μακρύ κατάλογο από πολλές άλλες επιμέρους δράσεις που αναλήφθηκαν τους τελευταίους μήνες από τα τριτοβάθμια ακαδημαϊκά ιδρύματα στις περιφέρειες της χώρας. Και στη βραχεία εκδοχή του όμως, μαρτυρά ότι το δημόσιο Πανεπιστήμιο είναι ένας θεσμός με μεγάλες δυνατότητες, έγκυρος και αξιόπιστος, που υπηρετεί ουσιαστικώς την ελληνική κοινωνία, γι’ αυτό και απολαύει της αποδοχής και της εκτίμησής της.
*Πρύτανης Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
