Το λιμάνι της Βηρυτού δεν υπάρχει πια. Το κατάπιε ένα ξεχασμένο φορτίο στα σπλάχνα του. 2.700 τόνοι νιτρικής αμμωνίας παρατημένοι από το 2013 σε μια αποθήκη ξύπνησαν ξαφνικά κι αναίτια – σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής στοιχεία. Ενα αποκαλυπτικό ινφέρνο έσπειρε θάνατο και καταστροφή στην ήδη δοκιμασμένη χώρα. Πάνω από 150 νεκροί, περισσότεροι από 3.000 τραυματίες, δεκάδες αγνοούμενοι, δισεκατομμύρια ζημιές, ανυπολόγιστα τα ψυχικά τραύματα και οι άσβηστες μνήμες ενός πολέμου χωρίς πολεμιστές.
Στην πόλη που έχει μάθει να περιμένει τον μαζικό θάνατο από τον ουρανό, όπως στον καταστροφικό πόλεμο του 2006 και τις καθημερινές υπερπτήσεις ισραηλινών τζετ, ήταν η θάλασσα που έφερε τον όλεθρο. Το Rhosus, ένα φορτηγό πλοίο με μολδαβική σημαία ευκαιρίας, ξεκινώντας από το Μπατούμι της Γεωργίας στη Μαύρη Θάλασσα, με προορισμό τη Μοζαμβίκη, έδεσε στη Βηρυτό τον Σεπτέμβρη του 2013. Νοικιασμένο από έναν Ρώσο businessman, κάτοικο και πολιτογραφημένο Κυπριακής Δημοκρατίας. Η μεγαλόνησος σείστηκε από την έκρηξη, αλλά οι μετασεισμοί αφορούν πολιτικές ευθύνες για το έννομο της απόκτησης υπηκοότητας του δαιμόνιου εφοπλιστή.
Το Rhosus είχε τα συμπτώματα της εφοπλιστικής οικονομίας, συχνά ένα Φαρ Ουέστ σε πλανητική κλίμακα. Αναξιόπλοοα καράβια, απλήρωτα πληρώματα, ανεξέλεγκτα φορτία αλωνίζουν, πληρώνοντας το τίμημα μιας ομερτά προς χάριν της παγκόσμιας κυκλοφορίας αγαθών με κάθε τίμημα. Σύμφωνα με τους Νew York Times, ο Ρωσοκύπριος εφοπλιστής δεν είχε χρήματα για τη διώρυγα του Σουέζ και διέταξε τον Μολδαβό καπετάνιο να παραλάβει έξτρα μηχανήματα προς πώληση από τον Λίβανο. Οι αρχές του Λιβάνου έλεγξαν το πλοίο και το βρήκαν προβληματικό. Ο εφοπλιστής εξαφανίστηκε, το πλήρωμα φυλακίστηκε μέχρι να πληρωθούν τα χρέη του εφοπλιστή και το θανατηφόρο φορτίο κατασχέθηκε. Πολλαπλές εκκλήσεις από τους υπεύθυνους του λιμανιού προς τις αρμόδιες αρχές να εκκενώσουν το φορτίο από το λιμάνι φαίνεται ότι αγνοήθηκαν συστηματικά.
«Εύχομαι να είναι αποτέλεσμα συνωμοσίας. Δεν μπορώ να δεχτώ ότι μας δολοφονούν απλά από ανικανότητα» παραφράζω μια Λιβανοϊσπανίδα φίλη. Μέρες πριν, Ισραήλ και Χεζμπολάχ είχαν βρεθεί ακόμα μια φορά στα πρόθυρα πολέμου, όταν σε έναν βομβαρδισμό ρουτίνας στη Σύρια, η ισραηλινή αεροπορία σκότωσε έναν αξιωματικό της σιιτικής οργάνωσης. Ολων, άλλωστε, ο νους πήγε στον ίδιο πόλεμο όταν τους συνεπήρε η έκρηξη. «Το Ισραήλ βομβαρδίζει», μου είπε πανικόβλητη η σύντροφος μου στο τηλέφωνο. Ποιος άλλος μπορεί να βομβαρδίζει τον Λίβανο άλλωστε;
Κι όμως, όλες οι ενδείξεις μιλάνε για «ατύχημα». Κι όμως, πολλοί και πολλές αντιδρούν στην εκδοχή για διαφορετικούς λόγους. Αγριεμένοι πολίτες ενάντια στη διεφθαρμένη ελίτ και την ανήμπορη κυβέρνηση, ντόπιοι και ξένοι εραστές της συνωμοσιολογίας, Δυτικοί δημοσιολόγοι με έτοιμα κλισέ για τους Αραβες, πολιτικοί και υπάλληλοι υπηρεσιών συνηθισμένοι να κάνουν την κρίση ευκαιρία.
Αλήθεια, τι σημαίνει «ατύχημα» σε μια χώρα εγκλωβισμένη σε έναν κυκεώνα εξωτερικής απειλής κι εσωτερικής κατάρρευσης εδώ και τρεις δεκαετίες; Η μεταπολεμική «ανάπτυξη» σημαδεύτηκε από την κατοχή του Νότου από το Ισραήλ μέχρι το 2000, την επιτροπεία της Σύριας μέχρι το 2005, τη νεοφιλελεύθερη απορρύθμιση του κράτους, δημόσιων υπηρεσιών κι αγαθών, τον σφετερισμό της δημόσιας περιουσίας από πρώην πολέμαρχους, τον ανεξέλεγκτο πλουτισμό των ελίτ και των πολιτικών της και δυτικών ειδικών, την καταστροφική αποδυνάμωση συνδικάτων και προοδευτικών πολιτικών. Η έκρηξη στο λιμάνι ήταν το ατομικό μανιτάρι σε μια μακάβρια πυραμίδα δομικής, αργής και βασανιστικής βίας που στοίχιζε ζωές και προκαλούσε μικρές τραγωδίες εδώ και δεκαετίες.
Στην κρίση της μεταπολεμικής καπιταλιστικής οικονομίας αναβιώνουν τα ζόμπι της μεταποικιοκρατίας. Πριν ακόμα ξεραθεί το αίμα και κατακάτσει η σκόνη, ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν έφτασε στη χώρα κουνώντας το δάχτυλο στους αρχηγούς κομμάτων, πολλοί από τους οποίους είναι απόγονοι σεχταριστών ηγετών που η γαλλική αποικιοκρατία επέβαλε ενάμιση αιώνα πριν. Αναπολώντας το αποικιακό παρελθόν, 10.000 πολίτες –κυρίως γαλλόφωνοι χριστιανοί μαρωνίτες- ζητούν την επιστροφή της γαλλικής επιτροπείας στη χώρα.
Την ίδια στιγμή, το πιστόλι του ΔΝΤ φαίνεται να έχει ανεβεί πια στον κρόταφο. Κι αν η Ελλάδα έγινε ο στρατηγικός σύμμαχος του Ισραήλ αμέσως μετά την υπογραφή της συμφωνίας με το ΔΝΤ, στον Λίβανο το παιχνίδι δεν τελειώνει με μια παρτίδα ζάρια. Η χώρα σπρώχνεται στον γκρεμό. Το ΔΝΤ επιβάλλει όρους, οι ΗΠΑ κυρώσεις σε περίπτωση συναλλαγών με τη Σύρια, οι ντόπιοι τραπεζίτες εκβιασμούς, και το περιφερειακό μπρα ντε φερ του άξονα της αντίστασης (Ιράν-Συρία-Χεζμπολάχ) με το μέτωπο του πολέμου (ΗΠΑ-Ισραήλ-Σαουδική Αραβία) φόβους για κλιμάκωση.
Κι όμως, αντί για σάκος του μποξ, αυτή η χώρα θα έπρεπε να είναι πρότυπο για όλους μας. Ναι, ο Λίβανος θα έπρεπε να διδάσκεται στα σχολεία σε όλον τον κόσμο. Γιατί τόλμησε να αποτελέσει καταφύγιο για όλους τους κατατρεγμένους εδώ και αιώνες. Ακόμα και σήμερα ο Λίβανος φιλοξενεί 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες.
Γιατί τόλμησε να αντισταθεί στην εθνοκάθαρση της αποικιοκρατικής εντολής, στην οποία έπεσαν η μια μετά την άλλη οι χώρες της ανατολικής Μεσογείου. Ακόμα και σήμερα, συμβιώνουν δεκάδες θρησκείες, δόγματα, ηθικές και αλήθειες στη χώρα.
Γιατί τόλμησε να σηκώσει κεφάλι στον μεγαλύτερο νταή του πλανήτη και τον ντόπιο τοποτηρητή του. Ακόμα και σήμερα, την επόμενη ημέρα της Αποκάλυψης, ο Λίβανος διδάσκει δύναμη, συμπόνια και θέληση για ζωή.
* Καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Πολιτικής στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Βηρυτού (AUB)
