Ο Λίβανος σε έκρηξη

Οι εκρήξεις που συγκλόνισαν τη Βηρυτό στις 4 Αυγούστου επανέφεραν με δραματικό –για μία ακόμα φορά– τρόπο τον Λίβανο στο διεθνές προσκήνιο: δεκάδες οι νεκροί, χιλιάδες οι τραυματίες, άνθρωποι παγιδευμένοι σε ερείπια κτιρίων, ανυπολόγιστες υλικές καταστροφές, ανεξακρίβωτες οι αιτίες της καταστροφής. Μέχρι στιγμής η επίσημη εκδοχή είναι ότι πρόκειται για ανάφλεξη σε αποθήκη πυρομαχικών, που πυροδότησε έκρηξη σε παρακείμενη αποθήκη εύφλεκτων υλών. Η έκκληση του Λιβανέζου πρωθυπουργού στη διεθνή κοινότητα για βοήθεια φαίνεται να βρίσκει ανταπόκριση, κυρίως από ευρωπαϊκές χώρες αλλά μόνο σε ανθρωπιστικό επίπεδο, ενώ εντύπωση προκαλεί η φειδωλή προσφορά βοήθειας του αραβικού κόσμου, κυρίως των πετρομοναρχιών.

Ομως ο Λίβανος, η πολύπαθη χώρα του Κέδρου, χρειάζεται πολύ περισσότερα από την ιατροφαρμακευτική βοήθεια, τα νοσοκομεία εκστρατείας, τις ομάδες ξένων γιατρών και διασωστών, που δήλωσαν ότι θα αποστείλουν –ή απέστειλαν ήδη– ορισμένες χώρες, για να αντιμετωπίσει τη βιβλική καταστροφή με την οποία βρίσκεται αντιμέτωπος. Μια καταστροφή που έρχεται να προστεθεί στη βαθύτατη πολιτική και οικονομική κρίση που μαστίζει τη χώρα.

Η νέα πολλαπλή κρίση στον Λίβανο άρχισε τον Οκτώβριο του 2019, με μια ασήμαντη εκ πρώτης όψεως αφορμή, δηλαδή την επιβολή φορολογίας σε εφαρμογές της κινητής τηλεφωνίας. Αυτό προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις σε όλες τις μεγάλες πόλεις, που σύντομα άλλαξαν χαρακτήρα: πλέον δεν επρόκειτο για την έκφραση της λαϊκής δυσαρέσκειας εναντίον της συγκεκριμένης κυβέρνησης αλλά για την έκφραση της αγανάκτησης της νέας γενιάς για το ίδιο το πολιτικό σύστημα του Λιβάνου, δηλαδή τον κοινοτισμό.

Ο κοινοτισμός, που στηρίζει την κατανομή των εξουσιών στην πληθυσμιακή βαρύτητα των τριών μεγάλων θρησκευτικών κοινοτήτων της χώρας, τους χριστιανούς Μαρωνίτες, τους σουνίτες και τους σιίτες, περιλαμβανόταν ως μια μεταβατική διευθέτηση στο Εθνικό Σύμφωνο του 1943. Ωστόσο, παρά τον μεταβατικό του χαρακτήρα και παρά το γεγονός ότι οι πληθυσμιακές ισορροπίες έχουν ανατραπεί υπέρ των σιιτών, ο κοινοτισμός διατηρήθηκε μέχρι σήμερα. Το γεγονός αυτό είχε αποτέλεσμα το μπλοκάρισμα του πολιτικού συστήματος της χώρας, καθώς οι κυμαινόμενες συμμαχίες μεταξύ κοινοτήτων –ή τμημάτων τους– οδηγούν το κράτος σε παραλυσία, ευνοούν τον νεποτισμό και τη διαφθορά και ενισχύουν την κοινοτική ταυτότητα εις βάρος της εθνικής.

Ετσι, το πολιτικό σύστημα διαιωνίζεται, οι παθογένειές του διευρύνονται και πολλαπλασιάζονται, η δυσπιστία –αν όχι η ανοιχτή εχθρότητα– μεταξύ κοινοτήτων μεγαλώνει, πράγμα που ωθεί τις τρεις μεγάλες κοινότητες σε αναζήτηση εξωτερικών συμμάχων. Οι Μαρωνίτες είναι πρόθυμοι να συνδιαλλαγούν με τη Δύση και το Ισραήλ για να αντιμετωπίσουν τους μουσουλμάνους και κυρίως τους σιίτες. Οι σιίτες, η πλέον αδύναμη οικονομικά κοινότητα, ριζοσπαστικοποιήθηκαν με καταλύτη την παρουσία των Παλαιστίνιων φενταγίν στις περιοχές τους, δηλαδή στον νότιο Λίβανο. Η ισραηλινή εισβολή στον Λίβανο το 1982 με σκοπό την εκδίωξη των Παλαιστίνιων μαχητών οδήγησε στη δημιουργία της Χεζμπολάχ, πηγή έμπνευσης και στήριξης της οποίας ήταν η ιρανική επανάσταση. Οσο για τους σουνίτες, μετά το τέλος της συριακής επικυριαρχίας –που επήλθε με τη δολοφονία του σουνίτη πρώην πρωθυπουργού του Λιβάνου Ραφίκ Χαρίρι το 2005– στράφηκαν προς τη Σαουδική Αραβία, η οποία στην πραγματικότητα ήλεγχε την αναιμική οικονομία του Λιβάνου, που συνέχιζε να λειτουργεί χάρη στη σαουδαραβική βοήθεια.

Αυτός ο άτυπος διακανονισμός λειτουργούσε ικανοποιητικά για τις πολιτικές ελίτ της χώρας, όχι όμως και για την ίδια τη χώρα, που βουλιάζει από την ανεργία, το εξωτερικό χρέος αλλά και το ένα εκατομμύριο Σύρους πρόσφυγες που συνέρρευσαν σε μια χώρα ο πληθυσμός της οποίας δεν ξεπερνά τα τέσσερα εκατομμύρια.

Η μεσανατολική πολιτική Τραμπ έδωσε το έναυσμα στη Σαουδική Αραβία να αντιμετωπίσει σε λιβανέζικο έδαφος αυτό που η ίδια αλλά και το Ισραήλ και οι ΗΠΑ θεωρούν ζωτική απειλή, δηλαδή το Ιράν, αφού αντιλαμβάνονται τη Χεζμπολάχ ως τοπικό παράρτημα του ιρανικού καθεστώτος. Ετσι, το Ριάντ διέκοψε τη χρηματοδότηση του Λιβάνου, οδηγώντας τη χώρα στα πρόθυρα της χρεοκοπίας, που αναμφίβολα θα επιταχυνθεί μετά τις καταστροφές της 4ης Αυγούστου.

Με αυτά τα δεδομένα, ο Λίβανος δεν έχει να περιμένει βοήθεια από πουθενά και πάντως όχι από τα υπόλοιπα αραβικά κράτη, των οποίων γίνεται έρμαιο και πάλι. Ισως όμως αυτές οι πολλαπλές κρίσεις να είναι μια μοναδική ευκαιρία να γίνουν οι απαραίτητες πολιτικο-κοινωνικές ανατροπές που τόσο έχει ανάγκη η χώρα του Κέδρου: να σπάσει το απόστημα του κοινοτισμού. Αυτό άλλωστε ήταν μια βασική απαίτηση των διαδηλωτών: «Είσαι Μαρωνίτης; Είσαι σουνίτης; Είσαι σιίτης;», ρωτούσαν από τα μεγάφωνα οι διοργανωτές των διαδηλώσεων. «Οχι. Είμαι Λιβανέζος», απαντούσαν οι διαδηλωτές.

*αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου