Το Πράσινο Ταμείο του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, μετά τις μεγάλες κινητοποιήσεις στις Κυκλάδες, αποφάσισε προχθές να χρηματοδοτήσει πρόγραμμα «κάμψης των αντιδράσεων και απόκτησης της κοινωνικής συναίνεσης για την απρόσκοπτη εγκατάσταση των αιολικών πάρκων» σε προστατευόμενες περιοχές [1]. Το ζήτημα βέβαια δεν θα είναι τόσο απλό στις Κυκλάδες, γιατί οι πολύτροποι δεσμοί των κατοίκων με το τόπο τους έχουν βαθιές ιστορικές ρίζες.
Ας πάρουμε όμως από την αρχή την ιστορία της κατοίκησης στις βραχώδεις κορυφές της Αιγηίδας, δηλαδή των νησιών, όπου για να επιζήσει ο Κυκλαδίτης στο αφιλόξενο περιβάλλον άρχισε να το μεταμορφώνει με ήπιες παρεμβάσεις. Με την πέτρα των βράχων ξεκίνησε να δημιουργεί πολιτισμό. Με την πέτρα που διαπερνά διαχρονικά την ύπαρξή του, ως υλικό, εργαλείο και τέχνη, ανασύνθεσε το τοπίο με λειτουργικές πετρόχτιστες κατασκευές, τράφους (πεζούλια), λιθόστρωτα, υδραγωγεία, αλώνια, ανεμόμυλους, κτίσματα, οικισμούς, έργα πλαστικής και σε συνέργεια με τη φύση δημιούργησε τις αναβαθμίδες.
Οι περιορισμένοι πόροι και η αυτογνωσία της κλίμακας του νησιού επέβαλαν την αειφορική διαχείριση της γης, των νερών, με θεσμοθέτηση κανόνων. Η αρχέγονη παραγωγή σε κάθε μέρος του νησιωτικού τοπίου συνδέθηκε με μύθους, παραδόσεις που αποτέλεσαν αναπόσπαστο χαρακτηριστικό του. Ορίστηκαν οι περιοχές χωρίς ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως οι κορυφές των βουνών, οι πηγές, τα σπήλαια, που αφιερώθηκαν στους θεούς και τους προσδόθηκαν ιερά λατρευτικά χαρακτηριστικά (παράδειγμα, οι επιγραφές με τα όρια της περιοχής του Δία στο ομώνυμο βουνό της Νάξου). Επίσης σε αντίστοιχα λατρευτικά γεωτοπικά μέρη χτίστηκαν ναοί, εκκλησιές, μοναστήρια.
Το αξιοσημείωτο σήμερα είναι ότι στους ίδιους τόπους συνεχίζονται οι ίδιες ή παρόμοιες χρήσεις της πρωτογενούς παραγωγής, με τη ζωντανή λαϊκή παράδοση να μεταφέρει τις πολιτισμικές ορίζουσες του τοπίου και να συντηρεί αναλλοίωτες στον πυρήνα τους τις αρμονικές σχέσεις του Κυκλαδίτη με το περιβάλλον. Το ορεινό τοπίο των Κυκλάδων είναι μια πολυδιάστατη οντότητα, μια σύνθεση γεωτόπων, άγριας πανίδας και χλωρίδας, ήπιων ανθρωπογενών παρεμβάσεων και χρήσεων, μνημείων, μυθολογίας, ιστορίας και παραδόσεων. Επιπλέον η απομόνωση των νησιών ευνοεί τις ισχυρές τοπικές ταυτότητες.
Ο Κυκλαδίτης, με ανεπτυγμένα τα πατρογονικά αισθητήρια, τη συνείδηση της ιστορικής συνέχειας, ζει με τη βεβαιότητα ότι είναι κληρονομικά συνδημιουργός του τοπίου σε αρμονική συνέργεια με τη φύση και επομένως άγρυπνος θεματοφύλακάς του. Βιώνει το τοπίο του νησιού του με πολιτισμικούς όρους, αφού προσλαμβάνει από αυτό συμβολισμούς, νοήματα και αξίες που διατηρούνται για χιλιετίες στη συλλογική ιστορική μνήμη.
Συνδέει τα τοπία με ισχυρά τοπόσημα με ζωντανή τη σημειολογική τους αξία. Συνεχίζει την παρουσία του με τη «συνείδηση της πετραίας γης» πάνω στην οποία ζει, όπως περιγράφει στο ομώνυμο βιβλίο του για τις Κυκλάδες ο Μανώλης Γλέζος [2]. Είναι αυτό που αδυνατεί να συλλάβει ο αμύητος για τις Κυκλάδες, νομοθέτης, επενδυτής, δεξιός ή αριστερός κυβερνητικός.
Γι’ αυτό οι εγκαταστάσεις και τα έργα των αιολικών πάρκων στις βουνοκορυφές προκαλούν τις βιωματικές αντιδράσεις των νησιωτών, όπως και οι μεγάλες τουριστικές επενδύσεις ή τα φαραωνικά έργα υποδομής.
Καλό είναι, το Πράσινο Ταμείο και οι συνεργαζόμενοι συγγενείς να σεβαστούν το πολιτισμικό τοπίο των Κυκλάδων. Ματαιοπονούν αν νομίζουν πως θα αποδυναμώσουν τη συνείδηση της πετραίας γης των Κυκλαδιτών γιατί είναι πολύ πιο δυνατή και ιστορικά γειωμένη από τα αίολα κεφάλαια των επενδυτών!
* Διδάκτορας μηχανικός ΕΜΠ
[1] Τάσος Σαραντής, «Εφ.Συν.» 22/6/2020
[2] Μανώλης Γλέζος, Η Συνείδηση της πετραίας γης – Κυκλαδογραφές, Αθήνα 1997 έκδοση ΤΥΠΩΘΗΤΩ – ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΑΡΔΑΝΟΣ
