• Θα ήθελα, αγαπητέ Εντγκάρ, να αντλήσω ένα ερέθισμα από τον αρχικό σας συλλογισμό. Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε μια μεγάλη παγκόσμια αγορά, η οποία, μέσω της πιο αναπτυγμένης τεχνολογίας, μίκρυνε τις αποστάσεις ανάμεσα στις ηπείρους. Ενα αεροπλάνο σε λιγότερες από είκοσι τέσσερις ώρες μεταφέρει πρόσωπα και πράγματα στην άλλη άκρη του πλανήτη. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, αυτή η μείωση των αποστάσεων δεν ευνόησε έναν διάλογο μεταξύ των λαών. Αντίθετα μάλιστα υποδαύλισε το κλείσιμο στις ιδιαίτερες ταυτότητές μας τροφοδοτώντας έναν επικίνδυνο εθνικισμό.
Πριν από τριάντα χρόνια είχα διαγνώσει αυτό το φαινόμενο, αναλύοντας την παγκοσμιοποίηση καθώς και τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Τσεχοσλοβακίας. Ζούμε σε μια μεγάλη πλανητική αγορά, η οποία δεν κατόρθωσε να υποκινήσει συναισθήματα αδελφοσύνης μεταξύ των εθνών. Δημιούργησε, αντίθετα, έναν γενικευμένο φόβο για το μέλλον. Η πανδημία του κορονοϊού φώτισε αυτή την αντίφαση καθιστώντας την ακόμα πιο φανερή. Μου έρχεται στον νου η μεγάλη οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1930, κατά την οποία διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, και ιδιαίτερα η Γερμανία, υιοθέτησαν τον πιο ακραίο εθνικισμό. Παρά το ότι σήμερα λείπει η ηγεμονική βούληση του ναζισμού, μου φαίνεται αδιαμφισβήτητη αυτή η αναδίπλωση στους εαυτούς μας. Η καπιταλιστική οικονομική ανάπτυξη προκάλεσε τα μεγάλα προβλήματα που ταλανίζουν τον πλανήτη μας: τη φθορά της βιόσφαιρας, τη γενική κρίση της δημοκρατίας, την αύξηση των ανισοτήτων και τη διόγκωση των αδικιών, την εξάπλωση των εξοπλισμών, τους νέους δημαγωγικούς αυταρχισμούς (με επικεφαλής τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Βραζιλία!). Να γιατί σήμερα είναι αναγκαίο να στηρίξουμε την οικοδόμηση μιας πλανητικής συνείδησης πάνω σε ανθρωπιστικά θεμέλια· να ενισχύσουμε τη συνεργασία μεταξύ των εθνών με κύριο στόχο να αναπτυχθούν τα συναισθήματα αλληλεγγύης και αδελφοσύνης μεταξύ των λαών.
• Ας προσπαθήσουμε να αναλύσουμε αυτή την αντίφαση σε μικρότερη κλίμακα, εξετάζοντας τον μικρόκοσμο των προσωπικών σχέσεων. Η πανδημία του κορονοϊού έθεσε σε κρίση τη βαθύτερη ιδεολογία που κυριάρχησε στις εκλογικές εκστρατείες των τελευταίων ετών. Συνθήματα όπως «Πρώτα η Αμερική», «Πρώτα η Γαλλία», «Πρώτα οι Ιταλοί» προσέφεραν μια «νησιωτική» εικόνα της ανθρωπότητας, στην οποία κάθε άτομο φαίνεται να είναι ένα νησί αποκομμένο από τα άλλα (επαναλαμβάνω την ωραία μεταφορά του Τζον Ντον). Αντίθετα, η πανδημία κατέδειξε ότι η ανθρωπότητα είναι μια μοναδική ήπειρος και ότι οι ανθρώπινες υπάρξεις είναι βαθιά συνδεδεμένες μεταξύ τους. Περισσότερο από κάθε άλλη φορά, σε αυτή τη φάση της απομόνωσης (μακριά από τους αγαπημένους, από τους φίλους, από την κοινοτική ζωή) συνειδητοποιούμε την ανάγκη του άλλου. «Εγώ μένω σπίτι» σημαίνει όχι μόνο ότι προστατεύουμε τους εαυτούς μας, αλλά και τα άλλα άτομα με τα οποία συναποτελούμε την κοινότητά μας…
Συμφωνώ απολύτως. Η πανδημία του κορονοϊού και τα μέτρα που μας υποχρεώνουν να μένουμε στο σπίτι κατέληξαν να υποκινούν το συναίσθημα της αδελφοσύνης. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, κάθε βράδυ στις 8 δίνουμε ραντεβού στα παράθυρά μας, για να χειροκροτήσουμε τους γιατρούς μας και το νοσηλευτικό προσωπικό που, στην πρώτη γραμμή, φροντίζει τους ασθενείς. Συγκινήθηκα την προηγούμενη βδομάδα όταν είδα στην τηλεόραση, στη Νάπολη και σε άλλες ιταλικές πόλεις, τους ανθρώπους να βγαίνουν στα μπαλκόνια για να τραγουδήσουν μαζί τον εθνικό ύμνο ή για να χορέψουν στον ρυθμό λαϊκών τραγουδιών. Υπάρχει ωστόσο και η άλλη όψη του νομίσματος. Η εμπειρία μάς διδάσκει ότι όλες οι σοβαρές κρίσεις μπορούν και να ενισχύσουν τα φαινόμενα κλεισίματος και αγωνίας, το κυνήγι του «μολυσματικού» ή την ανάγκη εντοπισμού του αποδιοπομπαίου τράγου, που ταυτίζεται συχνά με τον ξένο ή με τον μετανάστη. Οι κρίσεις μπορεί να ευνοήσουν τη δημιουργική φαντασία (όπως συνέβη με το New Deal που προώθησε ο πρόεδρος Ρούζβελτ στην Αμερική της δεκαετίας του 1930) ή να προκαλέσουν οπισθοδρομικά αποστήματα. Νομίζω ότι σήμερα μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τα όρια μιας παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, που δημιούργησε μιαν ανησυχητική κοινή μοίρα.
• Υπαινίσσεστε ότι μπροστά στην υγειονομική κρίση αποκαλύφθηκε γι’ άλλη μια φορά η ανικανότητα της Ευρώπης να προγραμματίσει κοινές και αλληλέγγυες στρατηγικές;
Βεβαίως. Η ψευτο-Ευρώπη των τραπεζιτών και των τεχνοκρατών σφαγίασε σε αυτές τις δεκαετίες τα αυθεντικά ευρωπαϊκά ιδεώδη, εξαλείφοντας κάθε ώθηση προς τη θεμελίωση μιας ενιαίας συνείδησης. Κάθε χώρα διαχειρίζεται την πανδημία με τρόπο ανεξάρτητο, χωρίς αληθινό συντονισμό. Ας ελπίσουμε ότι από αυτή την κρίση θα μπορέσει να αναδυθεί ένα κοινοτικό πνεύμα ικανό να υπερβεί τα λάθη του παρελθόντος: από τη διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος ώς την επικυριαρχία των οικονομικών λόγων πάνω στους ανθρωπιστικούς, από την έλλειψη μιας ευρωπαϊκής διεθνούς πολιτικής ώς την ανικανότητα να νομοθετήσουν για τα φορολογικά θέματα.
• Ποια ήταν η αντίδρασή σας στον πρώτο λόγο του Μπόρις Τζόνσον προς το έθνος, στον ανελέητο κυνισμό με τον οποίο ο Αγγλος πρωθυπουργός κάλεσε τους Βρετανούς πολίτες να προετοιμαστούν για τους χιλιάδες νεκρούς που θα προκαλούσε ο κορονοϊός και να αποδεχτούν τις αρχές του κοινωνικού δαρβινισμού;
Ενα σαφές παράδειγμα του ότι ο οικονομικός λόγος είναι πιο σημαντικός και πιο ισχυρός από τον ανθρωπιστικό. Το κέρδος αξίζει πολύ περισσότερο από τις τεράστιες απώλειες ανθρώπινων υπάρξεων, που η επιδημία μπορεί να προκαλέσει και ήδη προκαλεί. Στο βάθος η θυσία των πιο ευάλωτων (των γέρων και των ασθενών) είναι λειτουργική σε μια λογική της φυσικής επιλογής. Οπως συμβαίνει στον κόσμο της αγοράς, όποιος δεν επικρατεί στον ανταγωνισμό προορίζεται να χαθεί. Το ότι εφαρμόζει στην ανθρώπινη ζωή αυτή τη λογική, αποκαλύπτει τη σκληρότητα του κυρίαρχου νεοφιλελευθερισμού. Να δημιουργήσουμε μιαν αυθεντικά ανθρώπινη κοινωνία σημαίνει να αντιταχθούμε με κάθε τίμημα σε αυτόν τον κοινωνικό δαρβινισμό.
• Ο Γάλλος πρόεδρος Μακρόν χρησιμοποίησε τη μεταφορά του πολέμου για να μιλήσει για την πανδημία. Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές ανάμεσα σε μιαν αληθινή ένοπλη σύγκρουση και σε αυτό που ζούμε;
Εγώ, που τον πόλεμο τον έχω ζήσει, γνωρίζω καλά τους μηχανισμούς του. Πρώτα απ’ όλα μου φαίνεται προφανής μια διαφορά: στον πόλεμο τα μέτρα απομόνωσης και απαγόρευσης της κυκλοφορίας επιβάλλονται από τον εχθρό. Τώρα τα επιβάλλει το κράτος εναντίον του εχθρού. Η δεύτερη σκέψη αναφέρεται στη φύση του αντιπάλου: στον πόλεμο ήταν ορατός, τώρα δεν είναι. Δεν νομίζω ότι η χρήση της μεταφοράς του πολέμου μπορεί να είναι χρησιμότερη για να κατανοήσουμε αυτή την αντίσταση στην επιδημία. […]
