Ποια θα είναι η επόμενη ημέρα μετά την πανδημία στο εργασιακό τοπίο και πώς θα τη βιώσουν ειδικά οι νέοι στις διαφορετικές περιοχές του ευρωπαϊκού Νότου; Αυτό ακριβώς μελετά ο νέος διαδικτυακός πίνακας εργαλείων, με γεωπληροφορικούς χάρτες, που εκπόνησε ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Αιγαίου, στο πλαίσιο του πανευρωπαϊκού προγράμματος ΥοuthShare.
Το πρόγραμμα εστιάζει στη νεανική απασχόληση και τους Νeets (Not in Education, Employment, Training), δηλαδή τους νέους 15-29 ετών που είναι εκτός εργασίας και εκτός εκπαίδευσης. Η Ελλάδα ήδη πριν από τον κορονοϊό, εξαιτίας και της μακρόχρονης κρίσης, κατέχει τα θλιβερά πρωτεία σε μία από τις πιο κρίσιμες ηλικιακές κατηγορίες, με έναν στους τέσσερις νέους 25-29 ετών να δηλώνει άνεργος ή/και ανενεργός. Ο συντονιστής της έρευνας Στέλιος Γκιάλης, καθηγητής Γεωγραφίας της Εργασίας, απαντά στις ερωτήσεις της «Εφ.Συν.», αναλύοντας τα ευρήματα του χάρτη ειδικά για την Ελλάδα, και προτείνει λύσεις..
• Τι συμπεράσματα βγαίνουν από τους χάρτες που επεξεργαστήκατε, ειδικά για την Ελλάδα;
Διαπιστώσαμε πως τα πρωτεία στα ποσοστά των εργαζομένων σε αναστολή στα τέλη Απριλίου έχει το Νότιο Αιγαίο, το Ιόνιο και ακολουθούν τα μεγάλα αστικά κέντρα, Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Σήμερα η κατάσταση έχει βελτιωθεί, αλλά σε μεγάλο βαθμό η εικόνα παραμένει – ειδικά οι ανισότητες ανάμεσα στις περιφέρειες. Ο δεύτερος χάρτης (σελ. 22) δείχνει το πρόβλημα, ποσοτικά και γεωγραφικά, με χιλιάδες εργαζόμενους που πιθανά θα επηρεαστούν λόγω των επιπτώσεων του κορονοϊού στον ευρύτερο κλάδο που εμείς ονομάζουμε κωδικά Εμπόριο-Φιλοξενία-Εστίαση-Mεταφορές.
Από τη μια βλέπουμε σε ποιες περιφέρειες υπάρχει υπερβολική συγκέντρωση εργαζομένων στους συγκεκριμένους κλάδους που είναι οι πιο επίφοβοι – και πάλι εκεί φιγουράρουν οι νησιωτικές περιφέρειες. Από την άλλη, η μεγάλη μάζα των εργαζομένων στους κλάδους αυτούς βρίσκεται στις μεγάλες αστικές περιοχές. Πρόκειται για αλληλεξαρτώμενες δραστηριότητες και όλοι οι εργαζόμενοι έχουν επηρεαστεί σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό από αυτές. Για παράδειγμα, ο τουρισμός συνδέεται άμεσα με τη διατροφή, μην ξεχνάμε ότι η ελληνική αγορά εργασίας είναι μόλις 4 εκατομμύρια, με βάση τα στοιχεία του 2019, και από αυτούς περίπου ο ένας στους τρεις (1,3 εκατομμύρια) δουλεύει σε αυτόν τον ευρύτερο κλάδο. Υπάρχουν όμως περιφέρειες, όπως το Νότιο Αιγαίο (Κυκλάδες και Δωδεκάνησα), που ο ένας στους δύο εργαζόμενους απασχολείται εκεί.
• Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για τους νέους εργαζόμενους;
Αυξάνεται πάρα πολύ η ανασφάλεια και η επισφάλεια και για τους εργαζόμενους και για όσους αναζητούν δουλειά. Επειδή, ούτως ή άλλως, οι πιο επισφαλώς εργαζόμενοι -και το μεγαλύτερο μερίδιο της επισφάλειας και της ανεργίας το έχουν συνήθως οι γυναίκες, οι μειονότητες και οι νέοι–, αυτοί που θα επηρεαστούν περισσότερο και θα μπουν στις γραμμές της νέας επισφάλειας ή στις γραμμές της διευρυνόμενης ανεργίας, θα είναι ακριβώς αυτοί.
• Διεθνώς εκτιμάται ότι εκτός από τους επαγγελματικούς κλάδους που επλήγησαν άμεσα, προβλέπεται δεύτερο κύμα ανεργίας που θα επηρεάσει και άλλα επαγγέλματα. Στην Ελλάδα τα ώς τώρα στοιχεία τι δείχνουν;
Υπάρχει περίπτωση να εμφανιστεί ένα τέτοιο δεύτερο κύμα και στην Ελλάδα. Ισως έχει αρχίσει να εμφανίζεται σε κάποιες δραστηριότητες. Είναι εν πολλοίς αυτονόητο και έχει να κάνει με το γεγονός ότι ο μεγάλος αυτός κλάδος Εμπορίου-Φιλοξενίας-Εστίασης-Μεταφορών του 1,3 εκατ. εργαζομένων συνδέεται με πολλούς άλλους κλάδους της οικονομίας. Για παράδειγμα, πολλές από τις επιχειρήσεις που προμηθεύουν τρόφιμα και ποτά τα ξενοδοχεία, ειδικά τα all inclusive, θα επηρεαστούν αρνητικά, κάτι που θα φανεί πολύ σύντομα. Επηρεάζεται όλη η βιομηχανική επιχείρηση, από τον εργάτη ώς τον λογιστή, δεν γίνονται νέες προσλήψεις, μειώνεται η παραγωγή κ.λπ. Στην Ελλάδα μπορεί να πληγεί ένα τμήμα της βιομηχανίας τροφίμων, ένα κομμάτι της βιομηχανίας μεταφορών.
Ειδικά στις αεροπορικές εταιρείες, ένα μεγάλο τμήμα των εργαζομένων, είτε τα πληρώματα είτε το προσωπικό εδάφους, μπορεί να χάσει τη δουλειά του. Ενας άλλος κλάδος που φοβάμαι ότι θα επηρεαστεί αρνητικά είναι οι κατασκευές. Είναι ένας τομέας που είχε μια αναθέρμανση, λόγω του airbnb, όπου πολλοί ανακαίνιζαν τα ακίνητά τους, και τώρα απειλείται πάλι με ύφεση. Αντιλαμβάνεστε ότι αν αφαιρεθεί μαζικά εισόδημα από πολλούς εργαζομένους, αυτό θα επηρεάσει και άλλους κλάδους.
• Αυτό θα έχει επίπτωση στη νεανική απασχόληση;
Οπωσδήποτε. Ενα κομμάτι νέων από πολυτεχνικές και άλλες σχολές είχαν μια εμπλοκή στις κατασκευές. Διακοσμητές, αρχιτέκτονες, μηχανικοί – για τις νομιμοποιήσεις αυθαιρέτων. Μπορεί ο χώρος να είχε συρρικνωθεί λόγω της κρίσης, αλλά υπήρχε μια κινητικότητα. Τώρα όλοι αυτοί, αν πληγεί ο κλάδος των κατασκευών λόγω γενικότερης συρρίκνωσης της οικονομίας, θα έχουν πάλι πρόβλημα.
Ενας χώρος που θα επηρεαστεί πολύ έντονα είναι οι τέχνες και η ψυχαγωγία – πρόκειται για έναν τεράστιο κλάδο με πάνω από 150.000 εργαζόμενους, από τους οποίους το 50% είναι κάτω των 40 ετών. Δεν μιλάμε μόνο για τους καλλιτέχνες, αλλά όλους όσοι εργάζονται στον χώρο της αναψυχής. Για παράδειγμα, στον τουρισμό το καλοκαίρι προσλαμβάνονται εποχικοί εργαζόμενοι γυμναστές, διασκεδαστές-ανιματέρ, ναυαγοσώστες, ακόμα και παιδαγωγοί για απασχόληση παιδιών. Είναι ενδεικτικό ότι ο κλάδος των εργαζόμενων στις τέχνες και στην ψυχαγωγία παρουσιάζει μεγάλη υπερσυγκέντρωση στην Πελοπόννησο και την Αττική.
• Γιατί εκτιμάτε ότι θα ανέβει και το ποσοστό των Νeets;
Εχουμε από τα μεγαλύτερα ποσοστά Neets στη Νότια Ευρώπη, περίπου 20% των νέων. Ο όρος περιλαμβάνει δύο διαφορετικά πράγματα: νέοι άνεργοι αλλά και νέοι ανενεργοί, δηλαδή άνθρωποι εκτός αγοράς εργασίας που δηλώνουν ότι δεν ψάχνουν για δουλειά. Στην Ελλάδα αυτοί είναι το 30% των Νeets. Κάποιοι όντως δεν ψάχνουν γιατί μπορεί να βιοπορίζονται από τους γονείς τους και άλλοι βρίσκονται στη «μαύρη εργασία» ή μπορεί να δουλέψουν για ένα μικρό διάστημα με σύμβαση, μετά να επανέλθουν στις γραμμές τις ανεργίας.
Ενα μεγάλο κομμάτι αυτών που είναι ανενεργοί και δεν δουλεύουν πραγματικά καθόλου, ούτε καν στη μαύρη οικονομία, είναι άνθρωποι με ψυχολογικά προβλήματα, παρατημένοι ή από πλούσιες οικογένειες. Πρόκειται για μια ετερόκλητη μικρή ομάδα, και δεν αφορά τόσο την Ελλάδα όσο τις χώρες της κεντρικής Ευρώπης. Ομως, εξαιτίας της πανδημίας, το κομμάτι των νέων που μετακινούνται από την επισφάλεια στην ανεργία και από εκεί στην αν-ενεργία κινδυνεύει να μεγαλώσει.
• Φοβάστε ότι θα εμφανιστεί ένα νέο κύμα απογοήτευσης και αδράνειας των νέων;
Ακριβώς. Αν υπάρξει μάλιστα και νέο κύμα του κορονοϊού τον Σεπτέμβριο, θα υπάρχει μετατόπιση από τους μόνιμους στους επισφαλώς εργαζόμενους, με παρτ τάιμ και εποχική απασχόληση, και από την επισφάλεια στις γραμμές της ανεργίας και της αν-ενεργίας. Της παραίτησης δηλαδή πλέον.
• Από τις έρευνές σας όλα τα προηγούμενα χρόνια της ύφεσης, τι λάθος δεν πρέπει να ξανακάνουμε; Δούλεψαν τα προγράμματα καταπολέμησης της νεανικής ανεργίας;
Με μεγαλύτερη ασφάλεια μπορώ να μιλήσω για τα υφιστάμενα προγράμματα, αλλά φοβάμαι ότι και το νέο πρόγραμμα SURE κινείται στην ίδια κατεύθυνση. Οσα εφαρμόστηκαν τη διάρκεια της ύφεσης και ώς σήμερα είναι αυτό που λέμε «πολύ λίγα και πολύ αργά». Ανεπαρκή. Και η χρηματοδότηση δεν είναι αρκετή για να καλύψει τις υπαρκτές ανάγκες, και συμβάλλουν στην ανακύκλωση μεταξύ ανεργίας και επισφάλειας, ειδικά για τους νέους.
• Θα εντάσσατε στα προγράμματα αυτά και το πρόσφατο σκάνδαλο με τις καταρτίσεις των νέων επιστημόνων, που έμεινε γνωστό ως «Σκοιλ Ελικικού»;
Είναι δυστυχώς ένα πολύ καλό παράδειγμα, καθώς δείχνει πολλές παθογένειες που ισχύουν σε ανάλογα προγράμματα, όπως τα βάουτσερ του Υοuth Guarantee. Τα τελευταία χρόνια, λόγω της στροφής στις ευρωπαϊκές πολιτικές για την αγορά εργασίας, έχουν επενδύσει πάρα πολύ στο κομμάτι της επανακατάρτισης, με τη λογική «αν δεν μπορούμε να σου βρούμε μια δουλειά, να σου βρούμε τουλάχιστον επανακατάρτιση, για να αποκτήσεις δεξιότητες». Ετσι θεωρούν ότι καλύπτουν τις ανάγκες της οικονομίας – και με έναν τρόπο κρύβονται τα ποσοστά ανεργίας.
Οι πρωτοβουλίες που παίρνονται σε μεγάλο βαθμό αναπαράγουν την υφιστάμενη κατάσταση στην αγορά εργασίας και δεν δίνουν δυναμική διέξοδο για καλές δουλειές σε πολλούς εργαζόμενους. Το SURE θα δώσει πιθανά κάποια λύση ανακούφισης, αλλά αντίστοιχα θα επενδύσει πάρα πολύ σε παρτ-τάιμ επιδότηση, όχι όμως του συνόλου της απολεσθείσας εργασίας και του απολεσθέντος εισοδήματος. Αρα, δεν θα ανατρέψει τη δυναμική διεύρυνση της επισφάλειας και κατά συνέπεια της ανεργίας.
• Υπάρχει διέξοδος για την ανεργία των νέων;
Διέξοδος μπορεί να δοθεί και σχετικά άμεσα. Το θετικό είναι ότι ακόμα και άνθρωποι που τα τελευταία χρόνια δεν ήθελαν καν να ακούσουν για κρατική παρέμβαση και χαλάρωση των δημοσιονομικών όρων, τώρα αναγνωρίζουν την πραγματικότητα και λένε ότι πρέπει να πέσουν χρήματα στην αγορά εργασίας για να ενισχυθούν οι πληττόμενοι από την κρίση.
Αυτό όμως που μας προβληματίζει είναι ότι δεν ξέρουμε τα χρήματα που θα πέσουν κατά πόσο θα κατευθυνθούν στην εργασία και την καλή εργασία ή στις επιχειρήσεις, οι οποίες θα αποφασίζουν πώς θα τα αξιοποιήσουν με κριτήρια ενίσχυσης της κερδοφορίας και άρα αναπαράγοντας την επισφάλεια. Αυτό φοβόμαστε ότι είναι το πιθανότερο, και εδώ μπορούν να παίξουν ρόλο οι ίδιοι οι εργαζόμενοι, με τα συνδικάτα τους και με κινητοποιήσεις. Οι δύο κλάδοι που επλήγησαν τα προηγούμενα χρόνια λόγω της κρίσης ήταν οι κατασκευές και η βιομηχανία και αυτοί πρέπει να ενισχυθούν πρωτίστως, όπως και η αγροτική παραγωγή.
• Προτείνετε να δώσουμε έμφαση στον παραδοσιακό δευτερογενή τομέα;
Οι κλάδοι από μόνοι τους μπορούν να εξελιχθούν τεχνολογικά. Και στη γεωργία υπάρχουν σύγχρονα μηχανήματα και τεχνολογίες, που εμπλέκεται νέος κόσμος με μεράκι και επιστημονικές γνώσεις, αν και σύντομα αποθαρρύνονται. Τα εργαλεία είναι μια άλλη ιστορία. Αυτό ισχύει και για την τηλεργασία. Είναι ένα εργαλείο, ένας τρόπος εργασίας, το θέμα είναι σε τι κλάδο δουλεύεις, πώς αξιοποιείς την τηλεργασία και σε ποιες συνθήκες.
Εγώ ως πανεπιστημιακός τον τελευταίο καιρό εργάζομαι με τηλεργασία, με δυσκολίες βέβαια. Το θέμα είναι τι διεξόδους δίνουμε στην καθαρίστρια του ξενοδοχείου και στον μπάρμαν για τηλεργασία. Το μέσο έχει τα όριά του από μόνο του. Γι’ αυτό η ιδέα της ενίσχυσης της βιομηχανικής παραγωγής, ειδικά σε κλάδους που σχετίζονται με τα αγροτικά και τη διατροφή όπου έχουμε ένα πλεονέκτημα, λόγω της καλής πρώτης ύλης, είναι κλάδοι που μπορεί και πρέπει να στηριχτούν και θα δώσουν αποτέλεσμα, σε συνδυασμό με άλλους.
Η ερευνητική ομάδα Γεωγραφίας της Εργασίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου
Ο διαδικτυακός πίνακας εργαλείων web GIS «COVID-19_Regional_Labour» παρέχει στατιστικά στοιχεία και εκτιμήσεις των επιπτώσεων της πανδημίας στην απασχόληση, σε περιφερειακό επίπεδο στη Νότια Ευρώπη, με έμφαση στους NΕΕts. O πίνακας δημιουργήθηκε στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου από τους Ακη Κανελλέα, Δημήτρη Ψαρολόγο, Δημήτρη Βούλγαρη και Κώστα Γουρζή, με τη σημαντική συμβολή των Αννα Σαρούκου και Γιάννη Παπαγεωργίου και συντονιστή τον Στέλιο Γκιάλη.
Περισσότερα: https://crl-uoa-youthshare.hub.arcgis.com/
