Είναι αλήθεια ότι η πανδημία αντιμετωπίστηκε, μαζί, ως παγκόσμια κρίση υγείας και ως κρίση της παγκόσμιας οικονομίας. Η δίδυμη κρίση, πολιτικά και πρακτικά βρήκε πολλούς απροετοίμαστους – ενώ δεν θα ’πρεπε. Συνήθως, η Αριστερά και η Δεξιά διαφωνούν. Η πρώτη, λ.χ., πιστεύει ότι η κοινωνία προηγείται του ατόμου, η δεύτερη πιστεύει ότι το άτομο προηγείται των πάντων. Ωστόσο, ο κορονοϊός ένωσε την αποτυχία τους να εντοπίσουν ορισμένα «αόρατα χέρια» ευκαιρίας, με πρώτο την ιδέα της ευεργετικής παγκοσμιοποίησης.
Στις ΗΠΑ ο κοροναϊός πέτυχε όταν η πολιτική Τραμπ απέτυχε. Η παγκοσμιοποίηση (εντατικοποίηση, επιτάχυνση, επέκταση των διασυνοριακών ανταλλαγών) έχει και μετανάστευση, πληροφορίες και… επιδημίες. Οι οργανισμοί της μεταπολεμικής κατάστασης –ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα, Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (GATΤ), ΠΟΕ‒ τελούν εν απορία. Η Κίνα πάλι έρχεται αντιμέτωπη με τις δικές εγγενείς αντιφάσεις. Πού απέτυχαν; Δεν ανακούφισαν τις ανησυχίες για την αύξηση των αδικιών του κυρίαρχου πνεύματος («Zeitgeist») που, σε μεγάλο βαθμό, περιφερόταν σε πήλινα πόδια ήδη από την οικονομική κρίση του 2008: ακηδία, κομπασμός∙ πολλά για τη λίστα του «Forbes», ψίχουλα για τους υπόλοιπους.
Η πανδημία ξέσπασε σε κρίσιμη στιγμή για την παγκόσμια οικονομία και τα διεθνή δημόσια αγαθά: περιβάλλον, οικονομική σταθερότητα, πολιτική ασφάλεια. «Οι κυβερνήσεις αντί να αντιμετωπίσουν τα διαρθρωτικά προβλήματα που αποκάλυψε η κατάρρευση 2008 και η ύφεση, κλωτσούσαν γενικά το κονσερβοκούτι, δημιουργώντας σημαντικούς κινδύνους με αναπόφευκτη την επόμενη κρίση». Είχε δίκαιο ο οικονομολόγος Νουριέλ Ρουμπινί. Από την πλευρά της, η Ευρώπη επέλεξε τον τυπικό της ρόλο: «Πολύ αργά, πολύ λίγα».
Ειδικότερα, «αυτοί που δεν θυμούνται το παρελθόν τους είναι καταδικασμένοι να το ξαναζήσουν» είχε πει στη διάσημη χαριτολογία του ο φιλόσοφος Τζορτζ Σανταγιάνα το 1905. Αυτό πλέον, δεν ταιριάζει στη Γερμανία. Οι Γερμανοί σήμερα ομνύουν στην άλλη διάσημη ρήση «Οι πιστωτές έχουν καλύτερη μνήμη από τους οφειλέτες» του Αμερικανού «πατέρα» Βενιαμίν Φραγκλίνου. Βέβαια, το παιχνίδι της Γερμανίας γίνεται κατανοητό από τις επιλογές στην Ε.Ε. Αλλά είναι ακατανόητη η απουσία ελληνικού εθνικού σχεδίου ανάπτυξης.
Εδώ είναι ένα πολύ κρίσιμο σημείο, που μπορεί να μεταστρέψει το πρόβλημα της Ευρώπης και της ευρωπαϊκής σχέσης μας σε ευκαιρία, για το καλύτερο (ή για το χειρότερο). Η αιφνιδιαστική διακοπή της οικονομικής δραστηριότητας θα θυμήσει μια πτυχή του «αόρατου χεριού» της διασυνδεδεμένης οικονομίας. Όταν επηρεάζονται ορισμένες χώρες, ουσιαστικά επηρεάζεται το σύνολο. Ο ιστός της παγκόσμιας κατάστασης είναι παθολογία όταν διαρρηγνύεται. Όμως, είναι ευκαιρία όταν δείχνει ότι η συνεννόηση, οι κοινοί πόροι (π.χ. το εμβόλιο) και οι καταμερισμοί βελτιώνουν τη θέση του συνόλου, όπως είχε επισημάνει ο Άνταμ Σμιθ και κατανοούσε ο Ντ. Ρικάρντο. Η Ε.Ε. δεν στέκεται χωρίς τη Γερμανία. Η Γερμανία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την Ε.Ε. Και, προφανώς, η Ελλάδα δεν θα στεκόταν χωρίς την Ευρώπη. Όμως, οι αποτυχίες όταν διαβάζονται αλλιώς, αξιώνουν πάντα κάτι καλύτερο.
Κι αυτό έχει να κάνει με την επιστροφή του κράτους. Εδώ, όμως, ο κίνδυνος για την Ελλάδα είναι η επιστροφή του κράτους της χρεοκοπίας, των παρεμβάσεων, του φατριασμού-κομματισμού, των μυστικών κονδυλίων και του ασύδοτου ημετερισμού. Παρότι είναι μια εξω-οικονομική, μια πολιτική συνιστώσα, γονατίζει την οικονομία. Όμως, δεν είναι μονόδρομος. Και είναι αυτό που θα πρέπει να δει πιο σοβαρά η σύγχρονη Αριστερά.
Η πειθάρχηση στις κυβερνητικο-επιστημονικές οδηγίες για το καλό του συνόλου ήταν αναγκαία. Ωστόσο, η διαρκής πειθάρχηση σε πολιτικές «βλέπουμε και κάνουμε» δεν κερδίζει καμία μάχη. Όπως σε κάθε πληττόμενη χώρα, υπάρχει ανοιχτό το πότε και πώς θα τερματιστεί το κλείδωμα του COVID-19. Επιπλέον, δεν είναι ξεκάθαρη η κατανομή του αυξανόμενου οικονομικού και προνοιακού κόστους της κρίσης.
Όπως και μετά το 2010, τα δύσκολα είναι μπροστά. Η κυβέρνηση δεν μπορεί να κάνει εσαεί επικοινωνιακή πασαρέλα. Το lockdown δεν αξιοποιήθηκε. Το κόστος θα έχει κύματα με αυξημένες δαπάνες για την αντιμετώπιση έκτακτων υγειονομικών αναγκών, αλλά και απώλειες πολλών επιχειρήσεων που επηρεάστηκαν. Εάν δεν σωθούν οι πολλές μικρές ιδιωτικές επιχειρήσεις, το θέμα θα μετατοπιστεί στη μοίρα των εργαζομένων. Τα προσωρινά μέτρα για την αντιστάθμιση του χαμένου εισοδήματος των εκτοπισμένων εργαζομένων, θα γίνουν μόνιμα νέα χαρακτηριστικά του κράτους; Πώς; Θα αρχίσουν οι χώρες να αγκαλιάζουν κάποια μορφή καθολικού ελάχιστου ή εισοδήματος επιβίωσης; Εδώ, το «αόρατο χέρι» της προσφοράς και ζήτησης δεν απαντά ούτε ισορροπεί. Στην ουσία, η κυβέρνηση δεν απαντά. Ιστορικά μιλώντας, οι απαντήσεις βρίσκονταν σε τολμηρές συνθέσεις είτε σε κοινωνικούς αναβρασμούς είτε σε μάταιους πολέμους. Τα τελευταία ποιος τα θέλει;
