Στα χρόνια της πανώλης, υπήρχαν οι untori, εκείνοι δηλαδή που θεωρούνταν υπεύθυνοι ότι έφερναν τον λοιμό. Κάποιες ομάδες, κάποια επαγγέλματα και κάποιοι πληθυσμοί κατηγορούνταν ως υπεύθυνοι της συμφοράς. Στα χρόνια του COVID-19, ποιοι άραγε θα είναι εκείνοι που θα φέρουν το στίγμα; Ποια θα είναι τα απομεινάρια της επόμενης ημέρας πίσω από τις κλειστές μας πόρτες, όταν πια ο κορονοϊός θα έχει παρέλθει και θα έχουμε μείνει με όλα όσα άφησε πίσω του;
Η δυστοπική συνθήκη του ιού τελειώνει τον κόσμο όπως τον ξέραμε και καλούμαστε να έρθουμε αντιμέτωποι με εμάς τους ίδιους με έναν τρόπο πρωτόγνωρο. «Ο εαυτός, όμως, είναι σημείο ενεργό του κοινωνικού» -όπως σημειώνει ο Μ. Φουκό- και συνιστά πεδίο δράσης και αντιπαράθεσης. Εμείς βρεθήκαμε ωστόσο ξαφνικά αυτο-αποκλεισμένοι μπροστά σε μια πραγματικότητα γεμάτη απαγορεύσεις -εξωτερικές και εσωτερικές- και ένα αίσθημα κενού απέναντι σε μια αβεβαιότητα που μοιάζει διαιωνιζόμενη και στο εφήμερο που γίνεται πεπρωμένο.
Η κυβέρνηση ανακοινώνει ότι βρισκόμαστε σε πόλεμο με έναν εχθρό αόρατο, οι άνθρωποι αποκλείονται από τον έξω κόσμο, αποχωρίζονται αγαπημένα τους πρόσωπα ή μοιράζονται μια διαφορετική καθημερινότητα με τους πιο οικείους τους σε ένα νέο πλαίσιο αυτοεξορίας. Πώς θα υπάρξουμε χωρίς την ψευδαίσθηση των ανεξάντλητων επιλογών, αλλά και δίχως τη συνήθη εγγύτητα, χωρίς τη σωματικότητα του συναισθήματος;
Ο εαυτός μας συρρικνώνεται πίσω από τις πόρτες που κλείνουν από μέσα και γίνονται -κάποιες φορές- φυλακές, ενώ παράλληλα προκαλείται μια βαθιά δυσλειτουργία σε ψυχικό και κοινωνικό επίπεδο. Οι Αλλοι γίνονται, αίφνης, ξενιστές του ιού και το άγγιγμα ένοχο και ύποπτο. Οπως στην «Πανούκλα» του Αλμπέρ Καμί, όπου ο παρατεταμένος ακραίος κοινωνικός αποκλεισμός και οι εκατόμβες των νεκρών ενέτειναν σταδιακά την ψυχική οδύνη.
Ο COVID-19 μοιάζει να αλλάζει, λοιπόν, τον τρόπο με τον οποίο θα υπάρχουμε στον κόσμο. Καταργεί το μέλλον, τις ελευθερίες, τις μετακινήσεις, τις συναθροίσεις. Τα κράτη κλείνουν τα σύνορά τους επιβάλλοντας τη μη ύπαρξη δυνατότητας διαφυγής. Το αίσθημα του εγκλωβισμού, η απομάκρυνση και η στασιμότητα γίνονται βάναυσα. Θέλουμε να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω ή να τον επισπεύσουμε.
Ο χρόνος, ωστόσο, έχει τον δικό του νόμο. Αυτό που μας ανήκει είναι μόνο ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσουμε μπροστά στην παγκόσμια κρίση δημόσιας υγείας. Και ο τρόπος μας δείχνει -προς το παρόν – να είναι τοξικός. Οπως και ο φόβος εξ ορισμού. Ο τόνος της φωνής και η επιλογή των λέξεων που κυριαρχούν στα ελληνικά μίντια και στις πολιτικές κουβέντες φέρουν ένα βαρύ ψυχολογικό φορτίο.
Τι είδους «πολιτικό υποκείμενο» θα συγκροτηθεί κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας κρίσης μέσα σε ένα καπιταλιστικό σύστημα, όπου ο φόβος για τον ιό -και κατ’ επέκταση για τον άλλο Ανθρωπο- μας τρομάζει περισσότερο από την ίδια τη νόσο;
Η φοβία ως κανονιστικό πλαίσιο
Η επιδημία του φόβου κινδυνεύει να γίνει εξίσου επικίνδυνη με την ίδια την πανδημία, καθώς οικοδομείται σταδιακά μία κοινότητα φοβικών ανθρώπων. Μέσα σε αυτή την κοινότητα η φοβία κανονικοποιείται. Σε κάποιες περιπτώσεις ο φόβος δημιουργεί κοινωνικό δεσμό και γίνεται κανονιστικό πλαίσιο ζωής με κίνδυνο, ωστόσο, να διολισθήσει σε στιγματισμό των φορέων του ιού. Στον αντίποδα της φοβίας βρίσκεται η ναρκισσιστική παντοδυναμία κάποιων άλλων.
Το στοίχημα παραμένει η μη διάρρηξη του κοινωνικού δεσμού και η μη ανατίναξη της έννοιας της κοινότητας αλληλεγγύης. Οπως και το να μην απολέσουμε τη λαχτάρα για ανθρώπινη τρυφερότητα, όταν θα βγούμε λαβωμένοι -σωματικά ή ψυχικά- από την «πανούκλα» του 21ου αιώνα αφού πάψουν οι σειρήνες των ασθενοφόρων.
COVID-19 Η ανισότητα σκοτώνει
Θα μετ-αλλαχθεί άραγε η ανθρώπινη τρυφερότητα; Πώς θα επενεργήσει ο ιός στον ανθρώπινο ψυχισμό; Αν υπάρχει κάτι που πρέπει να κρατήσουμε από αυτή την πανδημία, όταν πια θα είναι παρελθόν, είναι το ότι μας έμαθε να αναθεωρούμε τα σημαντικά, να εκτιμάμε τα μέχρι πρότινος δεδομένα, να ιεραρχούμε τα πολύτιμα.
Οπως και το ότι μας έφερε αντιμέτωπους με την ατομική μας ευθύνη, ανεξάρτητα από το εάν ανήκουμε σε αυτούς που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή ή σε εκείνους που ζουν σε καραντίνα.
Υπάρχει, ωστόσο, και κάτι άλλο που μας υπενθυμίζει ο COVID-19 παρότι σε μια πρώτη φάση θέλησε να δείξει πως δεν κάνει διακρίσεις με κριτήριο τη φυλή, το χρώμα, την καταγωγή. Μας μαθαίνει ξανά πως «η ανισότητα σκοτώνει». Ο Owen Jones γράφει χαρακτηριστικά στην Guardian πως χάρη σε μια δεκαετία λιτότητας οι Τόρις έχουν πλέον εξασφαλίσει πως ο κορονοϊός θα πλήξει πιο άγρια τους φτωχούς. «Το βρετανικό ταξικό σύστημα είναι δολοφόνος» σημειώνει, επισημαίνοντας πως οι άντρες που ζουν στις υποβαθμισμένες περιοχές του Ηνωμένου Βασιλείου έχουν προσδόκιμο ζωής κατά 9,4 χρόνια μικρότερο από τους άντρες που ζουν στις πλούσιες ζώνες. Σε ένα άλλο άρθρο της βρετανικής εφημερίδας ο John McDonnel σημειώνει πως ο προϋπολογισμός που διατίθεται για τον ιό δεν θα καταφέρει να προστατέψει τους ευάλωτους της εργατικής τάξης.
Το βρετανικό περιοδικό Big Issue έθεσε, μάλιστα, το ερώτημα «πώς απομονώνεται και πώς προφυλάσσεται από τον κορονοϊό ένας άστεγος;», θίγοντας την απουσία λήψης μέτρων για τα πιο ευάλωτα άτομα των μητροπόλεων, που βιώνουν ακραία φτώχεια και θεωρούνται ομάδες υψηλού κινδύνου. Και αυτό δεν αφορά μόνο την Αγγλία.
Η δημιουργία μιας κοινότητας ενσυναίσθησης και όχι μιας κοινότητας διακρίσεων εις βάρος των νοσούντων θα πρέπει να είναι προτεραιότητα. Οπως και το να γίνει ο Αλλος προτεραιότητα του δικού μας είναι, με τέτοιο τρόπο ώστε το ερώτημα για τον Αλλο να προσδώσει σημασία στη συνομιλία με τον ίδιο μας τον εαυτό, όπως σημειώνει ο φιλόσοφος Εμανουέλ Λεβινάς.
Η αντίδρασή μας απέναντι στον φόβο του θανάτου στην απομόνωση, στην εξορία, θα δείξει ποιοι είμαστε, ποιοι μας προέτρεψαν να είμαστε και ποιοι θέλουμε να είμαστε. Οπως οι ήρωες του Καμί στην «Πανούκλα». Αν μέσα σε αυτό το «είναι» δεν συμπεριλαμβάνονται και οι άλλοι, η επόμενη ημέρα δεν θα εμπεριέχει την ηθική της ετερότητας και θα είναι έμφοβη. Και αν η πανούκλα επιστρέψει, δεν θα έχει απομείνει αλληλεγγύη να μας σώσει.
-320x213.jpg)
