Πώς ήταν η Αθήνα τα χρόνια πριν από την Επανάσταση του 1821; Πώς μεταμορφώθηκε εξαιτίας της Επανάστασης, όταν έγινε πρωτεύουσα του νεοϊδρυθέντος ελληνικού κράτους, αργότερα με τα μεγάλα έργα επί Τρικούπη και πώς άλλαξε στις αρχές του 20ού αιώνα; Ποιοι ιστορικοί σταθμοί καθόρισαν τις διαρκείς μεταμορφώσεις της πόλης από «ένα σωρό από πέτρες», όπως την περιέγραφαν ξένοι περιηγητές το 1830, σε μια σύγχρονη, ευρωπαϊκή πρωτεύουσα του 2020;
Η σκηνοθέτις Μαρία Ηλιού κατέγραψε τις απαντήσεις σε όλα τα παραπάνω ερωτήματα, μέσα σε μια σειρά από πέντε συνολικά ντοκιμαντέρ, με τίτλο «Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση», πάνω στα οποία δουλεύει τα τελευταία δέκα και παραπάνω χρόνια. Μαζί της συνεργάζεται μια ομάδα από επιστήμονες (ιστορικοί, αρχιτέκτονες, ερευνητές, ειδικοί του ήχου κ.ά.) και έχουν καταφέρει να συλλέξουν σπάνιο αρχειακό υλικό από όλο τον κόσμο. Χθες, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Μουσείο Μπενάκη το πρώτο ντοκιμαντέρ από τα πέντε, με θέμα την Αθήνα την περίοδο 1821-1896. Δηλαδή λίγο πριν από την Ελληνική Επανάσταση έως και τους πρώτους μοντέρνους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Μουσείο Μπενάκη – «Η Αθήνα από την Ανατολή στη Δύση»
«Ηδη από το 2012 συνομιλούσαμε με τον αείμνηστο Αγγελο Δεληβορριά, ώστε να υπάρξει ακόμη μία σύμπραξη με το Μουσείο Μπενάκη, εφόσον ήδη είχαμε παρουσιάσει το “Σμύρνη – Η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης”, ύστερα από έξι χρόνια έρευνας», λέει η ίδια η σκηνοθέτις. «Ο Αγγελος ήταν αυτός που έδωσε και τα ονόματα σε αυτά τα πέντε ντοκιμαντέρ. Πέρα από το πρώτο, που έχουμε ετοιμάσει και θα προβάλλεται κανονικά στο Μπενάκη, ολοκληρώνουμε σταδιακά και τα υπόλοιπα τέσσερα: “Η Αθήνα της Μεγάλης Ιδέας, 1897-1922”, “Η Αθήνα των συγκρούσεων, 1922-1950”, “Η Αθήνα μεγαλούπολη, 1950 -1974” και, τέλος, “Η Αθήνα της Ευρώπης, 1975 έως και σήμερα”».
Το να παρουσιάσεις μία τόσο ιστορική πόλη όπως η Αθήνα, σε τόσο μεγάλο εύρος χρόνου και μάλιστα να δώσεις όλα τα χαρακτηριστικά της (από τα ιστορικά στοιχεία, την καθημερινότητα των κατοίκων της, την αρχιτεκτονική έως και τις μουσικές, τους ήχους αλλά και τις μυρωδιές της), σε πέντε ντοκιμαντέρ, μόνο εύκολο δεν το λες. Απαιτείται βαθιά ιστορική έρευνα, απερίσπαστη εργασία, συμμετοχική δουλειά, ενδελεχής μελέτη και, φυσικά, ένα κάποιο αντικειμενικό βλέμμα, καθώς το απαιτεί το ίδιο το θέμα.
«Πράγματι, ψάξαμε για χρόνια σε αρχεία, βιβλιοθήκες, προσωπικές, κλειστές συλλογές ανά τον κόσμο: από τις ΗΠΑ (πανεπιστήμια Πρίνστον και Χάρβαρντ, Αρχείο του Κογκρέσου, Μουσείο Γκετί, Packard Humanities Institute κ.ά.), από αρχεία του Καναδά, της Αυστραλίας και της Ευρώπης (Στοκχόλμης, Γερμανίας, Αμστερνταμ), φυσικά και της Ελλάδας (Μπενάκη, ΕΛΙΑ, προσωπικές συλλογές από παλιές οικογένειες της πόλης κ.ά.), αλλά και από ιδιωτικές συλλογές και ιδρύματα.
Ουσιαστικά, γυρεύαμε υλικό από όλη τη γη!», μας είπε η κ. Ηλιού. «Βρήκαμε ακόμη και υλικό που για πρώτη φορά παρουσιάζεται δημόσια και αυτό μας κάνει ιδιαίτερα χαρούμενους -από φωτογραφίες του 1850 από ξένους περιηγητές ή καθηγητές ελληνικής γλώσσας στο εξωτερικό που ταξίδευαν στη χώρα, έως πίνακες και σπάνιες χαλκογραφίες, που ανασυνθέσαμε για πρώτη φορά. Υπήρξαν και περιπτώσεις που εμείς πρώτοι ανοίγαμε κούτες με υλικό της εποχής που υπήρχαν σε συλλογές στο εξωτερικό», εξηγεί.
Μαζί με τη Μαρία Ηλιού, στην ιστορική έρευνα ηγείται ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ, ενώ ο μουσικός Νίκος Πλατύραχος βασίστηκε σε μουσική, τραγούδια και επιτυχίες της εποχής, ώστε να συνθέσει την πρωτότυπη μουσική του και να ανασυνθέσει τους ήχους της εποχής.
Είδαμε ένα τμήμα του πρώτου ντοκιμαντέρ που φάνηκε πραγματικά ενδιαφέρον, αλλά αυτό που μας εντυπωσίασε ήταν η φωτογραφική έκθεση που συνοδεύει τις προβολές. Εχει γίνει πραγματικά πολύ προσεκτικά επιμελημένη δουλειά, με λεπτομέρειες στις περιγραφές, την ανασύνθεση και μεγέθυνση φωτογραφιών και εικόνων από την Αθήνα μεταξύ 1821-1896, σε τέτοιο βαθμό, που φεύγοντας από το Μπενάκη, η πόλη που βλέπαμε δεν ήταν πλέον η ίδια.
Info: Σήμερα Τρίτη στις 20.00, εγκαινιάζεται η φωτογραφική έκθεση, με παράλληλη προβολή του ντοκιμαντέρ στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1, τηλ. 21 0367 1000). Οι προβολές θα συνεχιστούν έως και τις 26 Απριλίου (είσοδος 8 ευρώ), στο Αμφιθέατρο του Μουσείου (2ος όροφος).
