Η Παιδεία της κρίσης και η κρίση της Παιδείας

Η τριτοβάθμια εκπαίδευση που άφησε πίσω της η περίοδος της παρατεταμένης λιτότητας για τον δημόσιο τομέα είναι αναμφίβολα ένα σύστημα σε κρίση.

Η πολύχρονη υποχρηματοδότηση των Πανεπιστημίων έχει υπερβεί προ πολλού τις κόκκινες γραμμές. Η δημόσια χρηματοδότηση των Πανεπιστημίων σήμερα είναι κάτω του 1/3 σε σχέση με τα επίπεδα της χρηματοδότησης προ του 2010. Αν μάλιστα συνυπολογιστεί και το γεγονός ότι και προ κρίσης η χρηματοδότηση των Πανεπιστημίων υπολειπόταν σημαντικά του μέσου ευρωπαϊκού όρου, ολοκληρώνεται η εικόνα μιας ανώτατης εκπαίδευσης απαξιωμένης ως προς τις υποδομές, αποδυναμωμένης από ανθρώπινο δυναμικό και στερημένης από στοιχειώδεις λειτουργικές επενδύσεις.

Η εικόνα των ελληνικών Πανεπιστημίων σήμερα, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των ίδιων των ιδρυμάτων, είναι απογοητευτική, καθώς αδυνατούν να ικανοποιήσουν στοιχειώδεις καθημερινές λειτουργίες, ενώ εμφανής είναι και η απουσία σύγχρονων, επαρκών και κατάλληλων για τις ανάγκες της εκπαίδευσης και της έρευνας κτιριακών υποδομών, αιθουσών και εργαστηρίων.

Κυρίως όμως τα Πανεπιστήμια υστερούν, καθώς έχουν αποδυναμωθεί από το εξειδικευμένο και κατάλληλα εκπαιδευμένο διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό, το οποίο είτε συνταξιοδοτήθηκε χωρίς ποτέ να έχει αναπληρωθεί είτε προτίμησε την πλέον ασφαλή για την αξιοποίηση των ικανοτήτων του και την οικονομική του αποκατάσταση οδό της μετανάστευσης, ακολουθώντας το σύγχρονο ρεύμα του brain drain.

Και βέβαια όσοι καθηγητές έχουν παραμείνει στα ελληνικά Πανεπιστήμια και συνεχίζουν να διδάσκουν και να ερευνούν, εργάζονται σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες και με μισθούς απαράδεκτα χαμηλούς για τις ικανότητες και τα προσόντα τους. Αφού οι σημερινές αμοιβές των καθηγητών όχι μόνο δεν μπορούν να προσελκύσουν τους νέους επιστήμονες που βρίσκονται στο εξωτερικό, αλλά ούτε τους επιμένοντας με αυτοθυσία στην Ελλάδα δεν μπορούν πλέον να συντηρήσουν αξιοπρεπώς.

Με δυο λόγια τα Πανεπιστήμια μετά την κρίση στη χώρα μας είναι καθημαγμένα και ζουν μια πραγματικότητα μιας παρατεταμένης κρίσης. Η δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα όμως, εκτός της οικονομικής της απαξίωσης, υπέστη από τις δυνάμεις του νεοφιλελευθερισμού που είδαν την κρίση σαν ευκαιρία και δύο συντονισμένες θεσμικές επιθέσεις στα χρόνια της κρίσης.

Η πρώτη με τον γνωστό νόμο Διαμαντοπούλου, ο οποίος έγινε συνώνυμος με μια αντιακαδημαϊκή απόπειρα μεταρρύθμισης που έπληξε την καρδιά των ακαδημαϊκών αξιών, σε μια προσπάθεια να υπονομεύσει τις ακαδημαϊκές ελευθερίες και να περιορίσει την αυτοδιοίκηση των Πανεπιστημίων.

Επιδιώκοντας η τότε κυβέρνηση να ελέγξει την παραγωγή και τη μετάδοση της επιστημονικής γνώσης και μαζί με αυτές και την εκτός κυβερνητικής, κομματικής, επιχειρηματικής ή άλλης επιρροής λειτουργία των Πανεπιστημίων, επέβαλε αγοραίους θεσμούς επιτήρησης και ελέγχου και θεσμοθέτησε κανόνες επιχειρηματικού management στα δημόσια πανεπιστημιακά ιδρύματα, εξομοιώνοντας την πνευματική παραγωγή με την παραγωγή αγοραίων και εμπορικών προϊόντων. Ευτυχώς για την τριτοβάθμια εκπαίδευση, το ολέθριο αυτό νομοθέτημα βρήκε το σύνολο της πανεπιστημιακής κοινότητας απέναντί του και δεν υποστηρίχθηκε στην πράξη ούτε από τις πολιτικές δυνάμεις που το υπερψήφισαν το 2011.

Η δεύτερη απόπειρα υποβάθμισης των δημόσιων Πανεπιστημίων συμβαίνει σήμερα, με την αντιακαδημαϊκή και αναξιοκρατική θεσμοθέτηση της εξίσωσης των πτυχίων των εκτός εκπαιδευτικού συστήματος, αδιαβάθμητων, ανέλεγκτων και αναξιολόγητων ιδιωτικών κολεγίων με εκείνα των Πανεπιστημίων.

Εδώ πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η ουσία της κριτικής σε αυτό το νομοθέτημα δεν έχει να κάνει με τις αντιλήψεις περί του ρόλου του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα στην εκπαίδευση, αλλά με την ψευδεπίγραφη εξίσωση επαγγελματικών δικαιωμάτων χωρίς να πληρούνται στοιχειώδεις κανόνες πιστοποίησης και επάρκειας των εκπαιδευτικών επιχειρήσεων και του εκπαιδευτικού τους προσωπικού.

Η πρώτη απόπειρα, αυτή του νόμου Διαμαντοπούλου, επιχειρούσε την ιδιωτικοποίηση των θεσμών των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων.

Η σημερινή απόπειρα επιχειρεί το αντίθετο, επιχειρεί δηλαδή την είσοδο των αδιαβάθμητων ιδιωτικών κολεγίων στον χάρτη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, κυριολεκτικά από την πίσω πόρτα. Αν αξιοποιήσουμε την ευρωπαϊκή εμπειρία και παρακολουθήσουμε την πορεία της ανώτατης εκπαίδευσης μετά τη νεοφιλελεύθερη επέλαση των τελευταίων δεκαετιών στις χώρες όπου αυτή δεν προστατεύεται από το Σύνταγμα, θα διαπιστώσουμε ότι παντού στην Ευρώπη, η ιδιωτική εκπαίδευση αποτελεί σήμερα μια περιθωριακή ως προς το πλήθος και την ποιότητα δραστηριότητα, αφού ο βασικός κορμός της ανώτατης εκπαίδευσης εξακολουθεί να παρέχεται παντού από τα υψηλού επιπέδου δημόσια ιδρύματα.

Η παραγωγή και η μετάδοση της επιστημονικής γνώσης ανέκαθεν ήταν και θα παραμείνει διεργασία πνευματική. Και γι’ αυτό είναι μάταιη η επιδίωξη των οπαδών του νεοφιλελευθερισμού να εκμεταλλευτούν την κρίση στη δημόσια εκπαίδευση και να την εντάξουν και αυτήν κάτω από τον ισοπεδωτικό κοινό παρονομαστή των νόμων της αγοράς και του κέρδους.

* καθηγητής και πρώην πρύτανη ΑΠΘ