«Στο μήκος ποιας φωνής/κτίζεται ο ουρανός;»
Το 2019, εκδίδεται από τον Κέδρο η «Ανθηδονία», η δεύτερη ποιητική συλλογή της Τούλας Μπαρνασά (1954-2016). Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο έργο λόγω του είδους, του ύφους, της έμπνευσης αλλά και της γλώσσας του. Μια γλώσσα που παραπέμπει στην αρχαία ελληνική λυρική ποίηση και θυμίζει την εν γένει δυναμική της ελληνικής γλώσσας, καθώς η ποιήτρια, ταλαντούχα γλωσσοπλάστρια, δημιουργεί δικές της λέξεις. Λέξεις που θα μπορούσαν να έρχονται από το μακρινό ομηρικό μας παρελθόν.
Η Μπαρνασά -με πολυποίκιλο έργο το οποίο καλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα της νεοελληνικής γραμματείας και που για χρόνια αρνιόταν να εκδώσει- μιλά όχι για το τραύμα της ιστορίας, αλλά για το τραύμα της αιωνιότητας: ζωή-χρόνος-έρωτας-θάνατος. Η γραφή της με ρυθμό κι ένταση αποπνέει δυναμισμό, τόλμη, μαχητικότητα.
Η συλλογή «Ανθηδονία» ήδη με τον τίτλο της και το ιδιαίτερο εξώφυλλο, έργο του εικαστικού καλλιτέχνη Βαγγέλη Ρήνα, αιφνιδιάζει και υπόσχεται ένα περιπετειώδες αναγνωστικό ταξίδι. Σε γαλάζιο ουράνιο φόντο, που παραπέμπει και στα θαλάσσια ύδατα, μια αρχαία τριήρης σκαλισμένη σε βράχο με το κεφάλι του ιερού ταύρου στην πλώρη οδηγεί το πλοίο στα βαθιά νερά και παραπέμπει σε αρχέγονες εποχές και πολύπαθα ταξίδια. Αραγε ποια ταξίδια του νου μάς επιφυλάσσει η συλλογή;
Αν η απάντηση σε κάθε επιθυμία ουσίας είναι πως «όλοι διψάμε για ουρανό», η Τ.Μ. πηγαίνει την ποιητική αφήγηση ένα βήμα παραπέρα και αναρωτιέται από την αρχή του βιβλίου: «Στο μήκος ποιας φωνής/κτίζεται ο ουρανός;». Αναζητά το όριο ανάμεσα στο υλικό και το άυλο, το αισθητό και το νοητό. Ψάχνει την τομή από την οποία ρέει η σημασία και αναδύεται ο Αλλος – γιατί μόνο με τον Αλλο μπορεί το Εγώ να στεγαστεί κάτω από τον ουρανό.
Ανθηδονία: το άνθος της ηδονής ή η ηδονή των άνθεων; Ετσι ή αλλιώς πρόκειται για την ευχαρίστηση που προκύπτει από την ευμορφία του ιδανικού. Είναι η τέρψη της αναζωογόνησης μέσα από οποιαδήποτε μορφή αναγέννησης. Η φροϊδική εξιδανίκευση ποιητικά μπροστά μας. Οι λέξεις είναι το μέσο και η γλώσσα ο τρόπος για την κατάκτηση της αιωνιότητας: «Υπαστρος ο αιών περιστρέφεται», «όταν η Ανθηδονία/των λέξεων/κλώθει το μήκος/του έρωτα» (σ. 7). Η κινητήριος δύναμη του σύμπαντος κόσμου, που νικά τον χρόνο και την θνητότητα, είναι ο έρωτας της γλώσσας. Σ’ αυτήν η Μπαρνασά προσεύχεται: «Ω γλώσσα, της γνώσεως υψιτέρα,/τιμία στων στίχων/το πάθος ενδίδομαι»(σ.10) και σ’ αυτήν εκμυστηρεύεται: «Ω γλώσσα εταίρα/της αθανασίας,/θύομαι στων ερώτων/τον βωμό» (σ. 103)
Λυρισμός και λόγιες λέξεις συμπορεύονται με αρχαιοπρεπείς φράσεις και λόγια της Σαπφούς δημιουργώντας μια ξεχωριστή γλωσσική αρτιότητα που προσδίδει στο κείμενο της Ανθηδονίας την εμβληματικότητα της βυζαντινής γραμματείας.
Προσωποποιούνται ο Ουρανός και ο Χρόνος. Συνομιλούν με το ιδεώδες, την Ανθηδονία, σε μια προσπάθεια κατανόησης του μυστηριακού δεσίματος της ανθρώπινης ύπαρξης με το παρόν, το παρελθόν, το μέλλον. Αλληλοκατηγορούνται για το προκαθορισμένο τέλος και το τελεσίδικο της απώλειας: «…ψεύτικες των άστρων/οι πραότητες κι ό,τι ο Ουρανός/δηλώνει» (σ. 13) λέει ο Χρόνος, για να ανταπαντήσει ο Ουρανός «Λεγεώνες του Χρόνου/αείρονται,/πορφυρά σφάζουν άστρα,/υπερκαινοφανείς/καταλήγουν,/σπάζουν στων γαλαξιών/τις σπείρες/κι εκρηγνύονται./Κι όμως,/από τη σκόνη/της στίλβης/δισμύριοι αιώνες/αναφύονται» (σ. 15-16).
Η συνομιλία Ανθηδονίας-Αγγέλου, καθοριστική, διατρέχει το σύνολο της συλλογής. Η γνωριμία, η συνεύρεση, η εναγώνια προσπάθεια να αποτραπεί η αναπόφευκτη φυγή, ο επώδυνος αποχωρισμός, η αιώνια ανάμνηση χαρακτηρίζουν ένα κείμενο-ποταμό: δυνατό, παθιασμένο, πρωτοποριακό, ριψοκίνδυνο. Ενα κείμενο των άκρων και του απόλυτου. Οι αισθήσεις και τα συναισθήματα στον υπέρτατο βαθμό.
Ευφάνταστος ο τρόπος που περιγράφεται η σωματική και ψυχική ένωση των αντικειμένων του πάθους, των φερόντων τον έρωτα: άλλοτε ως ροκ μπαλάντα: «-Ανθηδονία: έφυγες και γέμισε το σύμπαν φτερά» ή «-Αγγελος: κόψε φέτα/από το έρεβος,/πεινώ. Στάζει μελάνι/μαύρο/ από τα λόγια σου,/διψώ,/Ω, η άβυσσος,/η λευκάς/των άστρων,/σβήνει το φως/της αγάπης» (σ. 69, 71). Αλλοτε, πάλι ως σκληρό ροκ: «-Αγγελος: Ω Αίσα, θεά/ του πεπρωμένου,/απέρχομαι άπελπις,/αθαρσής και άτολμος./Με προστάζει θεός/αειγενέτης, αδιάλειπτος/και άπαυτος» (σ. 80) για να λάβει την απάντηση: «-Ανθηδονία: Κούρνιασε, Αγγελε,/στην ουτοπία σου./Μονάχα όσοι υπήρξαν/του έρωτα εραστές/αντιπαρέταξαν βούληση/στον θάνατο» (σ. 81).
Οσο και αν η γραφή της χαρακτηρίζεται από βαθιά νοήματα και η κατανόησή της είναι «επικίνδυνη αποστολή», η «Ανθηδονία» δικαιώνει τις προσδοκίες για ένα συμπαντικό ταξίδι στο φως το εσώτερο.
Μέσω της ποίησης, της «δεινής παίκτειρας», της «ικετηρίδας του λόγου» (σ. 9, 10), η Μπαρνασά αναμετρήθηκε με το ακατανίκητο, αυτό που δυστυχώς πρόωρα συνάντησε. Εναγώνια πάλεψε κατακτώντας μέσω της γραφής μια μορφή αθανασίας απέναντι στην απεραντοσύνη του σύμπαντος κόσμου, μολονότι όπως υποστήριζε «γραμμένος είναι ο άνθρωπος στην ούγια της αβύσσου».
