Πολυνομία και μεγάλος χρόνος εξέτασης των υποθέσεων που φτάνουν στα δικαστήρια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του ελληνικού θεσμικού πλαισίου για την πτώχευση / αφερεγγυότητα νομικών –κυρίως– και φυσικών προσώπων.
Αυτά τα προβλήματα καλείται να αντιμετωπίσει ένας νέος διευρυμένος Κώδικας Αφεγγυότητας, στον οποίο θα εντάσσονται όλες οι σχετικές διαδικασίες, με έμφαση στις εξωδικαστικές και αυτοματοποιημένες διαδικασίες, είτε αυτές αφορούν υπερχρεωμένα νοικοκυριά/καταναλωτές, είτε επιχειρήσεις.
Κομβικής σημασίας θα είναι η ηλεκτρονική πλατφόρμα για τον περιορισμό του γραφειοκρατικού βάρους και η ενίσχυση των Κέντρων Ενημέρωσης και Υποστήριξης Δανειοληπτών (ΚΕΥΔ) της Ειδικής Γραμματείας Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους (τα οποία διαδραματίζουν τον ρόλο συμβούλου των πολιτών για θέματα υπερχρέωσης και αναδιάρθρωσης οφειλών με βάση του υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο).
Η προεργασία δημιουργίας νέου πλαισίου έχει ήδη ξεκινήσει, στη βάση της εναρμόνισης της εθνικής νομοθεσίας με το κοινοτικό δίκαιο και την οδηγία για την «αφερεγγυότητα και τη δεύτερη ευκαιρία», που θα αποτελέσει και θέμα συζήτησης την Πέμπτη στη συνάντηση που θα έχουν οι τράπεζες με τα τεχνικά κλιμάκια. Υπενθυμίζεται ότι η χώρα μας έχει δεσμευτεί για την εναρμόνιση στο τέλος Απριλίου.
Στο πλαίσιο αυτό η Υπηρεσία Υποστήριξης Διαρθρωτικών Μεταρρυθμίσεων SRRS της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που συγκροτήθηκε το 2015, ανέθεσε στη νομική εταιρεία Ζέπος – Γιαννόπουλος τη μελέτη του θεσμικού πλαισίου, ενόψει της εναρμόνισης του ελληνικού δικαίου, το οποίο και «συνέκρινε» με το αντίστοιχο άλλων κρατών – μελών της Ε.Ε.
Ειδικότερα, η σύγκριση έγινε με Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και εν μέρει με Γερμανία και Πορτογαλία και τα θέματα που εξετάστηκαν αφορούν τις προπτωχευτικές διαδικασίες, τις εξωδικαστικές διαδικασίες αφερεγγυότητας, την προστασία της πρώτης κατοικίας κ.ά.
Οπως προκύπτει κάποιες χώρες ενθαρρύνουν τις εξωδικαστικές διαδικασίες και τις έχουν ψηφιοποιήσει.
Οι διαδικασίες για την αφερεγγυότητα σε όλες τις χώρες που εξετάστηκαν διέπονται από πέντε βασικές αρχές:
1. Διάκριση μεταξύ εμπορικών και προσωπικών χρεών.
2. Σύμμετρη ικανοποίηση των πιστωτών με εξαίρεση των εμπράγματων διασφαλισμένων.
3. Προσπάθεια να διατηρηθεί η υπό πτώχευση επιχείρηση ως σύνολο εν λειτουργία και να διασωθούν οι θέσεις εργασίας.
4. Προσπάθεια αντιμετώπισης δικαστικών διαδικασιών που χρονίζουν.
5. Ευθύνη του εμπόρου που πτωχεύει για τις συνθήκες που οδήγησαν στην πτώχευση και καλόπιστη συνεργασία του.
Στην Ελλάδα και στην Πορτογαλία οι διατάξεις για την αφερεγγυότητα είναι διάσπαρτες σε νόμους για την αντιμετώπιση του ιδιωτικού χρέους, ενώ σε Γαλλία, Ισπανία, Γερμανία και Ιταλία το σύνολο της σχετικής νομοθεσίας περιλαμβάνεται σε 1-2 νόμους/κώδικες.
Το ιταλικό δίκαιο, εξάλλου, σε μια προσπάθεια να αποκρούσει το κοινωνικό στίγμα της πτώχευσης, δίνει έμφαση σε εξωδικαστικές διαδικασίες-εξπρές και προωθεί ομοιόμορφο σύστημα έναρξης προπτωχευτικών και πτωχευτικών διαδικασιών.
Σε πολλά κράτη-μέλη η έννοια της πρώτης κατοικίας είναι μάλλον άγνωστη, πολλώ δε μάλλον η έννοια της προστασίας της.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, στην οποία σειρά γενεών έχουν γαλουχηθεί με την αρχή «βάλε ένα κεραμίδι πάνω στο κεφάλι σου» και το ποσοστό ιδιοκατοίκησης είναι πολύ μεγαλύτερο του ευρωπαϊκού μέσου όρου, η θεσμική προστασία της πρώτης κατοικίας εισήχθη για πρώτη φορά το 2010 με τον Νόμο Κατσέλη – ο οποίος αποτέλεσε ένα ισχυρό δίχτυ προστασίας και διατήρησης της κοινωνικής συνοχής και συνεχίζει να ισχύει για όσους έχουν ήδη προσφύγει στις πρόνοιές του και αναμένουν οριστικές αποφάσεις.
Στην Ισπανία, που στο πρόσφατο παρελθόν αντιμετώπισε τη λαίλαπα των εξώσεων υπερχρεωμένων δανειοληπτών, η προστασία της πρώτης κατοικίας αφορά μόνο τις ευάλωτες οικογένειες.
Με δεδομένο ότι στα δικαστήρια θα συνεχίσει να υπάρχει σημαντικός όγκος υποθέσεων αφερεγγυότητας, κυρίως των επιχειρήσεων, προτείνεται σειρά μέτρων που θα επιτρέψουν ταχύτερους ρυθμούς, όπως ηλεκτρονική επικοινωνία στις δικαστικές διαδικασίες, συνεχής επιμόρφωση δικαστικών λειτουργών και δικηγόρων κ.ά.
