Αποκρυπτογράφηση του οικείου

Είναι απρόσμενο να παίρνεις ένα βιβλίο αρχιτέκτονα στα χέρια με θέμα την κατοικία και την πόλη και να μην κατακλύζεσαι από εικόνες και σχέδια. Ενθουσιάζομαι από αυτήν την πρόκληση! Η έρευνα για τις πόλεις στη χώρα μας είναι στο παρόν περιορισμένη. Οι λέξεις δεν αρκούν ή είναι ξεπερασμένες για να στοιχειοθετήσουν αυτά που συνέβησαν και εξελίχθηκαν στον χώρο στην περίοδο της κρίσης.

Η πρόθεση της συγγραφέα είναι σαφής να διερευνήσει τι συμβαίνει στην ελληνική πόλη, πέρα από την κοινότοπη εικόνα του αστικού τοπίου, την «επιφάνεια» όπως την ονομάζει. Αρκούν πράγματι, μερικές μόνο φωτογραφίες στο τέλος του βιβλίου. Αυτή η «επιφάνεια» μας είναι επί μακρόν οικεία αλλά δυσανάγνωστη, τόσο που έχουμε πλήρως απευαισθητοποιηθεί στις διαφορετικές εκφάνσεις της. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι πρόκειται για έναν κώδικα που οφείλουμε να αποκρυπτογραφούμε διαρκώς.

Το βιβλίο της Γιάννας Μπαρκούτα για την κατοίκηση στην Αθήνα την περίοδο της κρίσης συμβάλλει σε αυτήν την αποκρυπτογράφηση, απαραίτητη για το ευρύ κοινό για την κατανόηση της βιωμένης νοηματικής πυκνότητας του χώρου, όχι τετριμμένα από πλευράς αισθητικής, αλλά πολιτικά, κοινωνικο-οικονομικά, συντακτικά, πραγματολογικά, σημασιολογικά. Αναφέρομαι σε ένα κοινό που αντιλαμβάνεται, αναρωτιέται και αντιστέκεται στην απευαισθητοποίηση, στην αναπόφευκτη εξοικείωση – δηλαδή στη σταδιακή μάθηση και εντέλει στη συνήθεια ή την έξη (habitus), στην αποσιώπηση, στην άκριτη ανοχή προς την ασέβεια, την ανέχεια, τη χυδαιότητα, την αδράνεια. Για τους ειδικούς τους χώρου, η αποκρυπτογράφηση είναι σημαντική για τη μεθόδευση της διερεύνησης, πέρα από την αυθεντία του ειδικού. Τα συμβατικά αρχιτεκτονικά-πολεοδομικά εργαλεία τεκμηρίωσης: σχέδια, σκίτσα, φωτογραφίες, συνοδεύουν οι συνομιλίες-συνεντεύξεις με ζωντανούς ανθρώπους, δίνοντας την πρωτοκαθεδρία στον λόγο του/της κάτοικου, του/της χρήστη/ριας και του/της κύριου/ίας των χώρων, που επιβίωσαν της κρίσης.

Η κατοίκηση ως «φώλιασμα» και η κρίση

Γιάννα Μπαρκούτα

Η ΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ΣΕ ΚΡΙΣΗ

Το παράδειγμα της Αθήνας από την κατοικία στην κλίμακα της πόλης

Αθήνα 2019

Εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ

Το βιβλίο αποτελεί μια εντρυφής προσέγγιση της πρωταρχικής κατοίκησης στην πόλη ως «φωλιάσματος», ως διαδικασίας καθημερινών, άσημων πρακτικών, απλών ανθρώπων όπως όλες/οι μας. Καθώς η ζωή μας είναι δεμένη ανάμεσα σε παγκόσμιες δυνάμεις που προκαλούν απρόσμενες αλλαγές προσδοκιών και τοπικές δυναμικές συνόλων και προσώπων, καλούμαστε να επιβιώσουμε με υλικούς και πνευματικούς όρους στη νέα κατάσταση των τεχνητών κρίσεων και των τακτικών έκτακτης ανάγκης, να επινοούμε διαρκώς νέους τρόπους εγρήγορσης για να διασωθούμε.

Στη θεώρηση της συγγραφέα η κρίση τοποθετείται ως συνθήκη δίπλα στα έκτακτα φυσικά φαινόμενα, τις ανθρωπογενείς καταστροφές, τους πολέμους, τη μετανάστευση, για να αποτελέσει μια κατάσταση άξια διερεύνησης. Η κρίση, την περίοδο που ξεκίνησε και ολοκληρώθηκε η έρευνα, έχει αφετηριακή ισχύ για το βιβλίο. Καθίσταται, τελικά, ένα μέσο για τη διερεύνηση της ανθρώπινης προσαρμογής στον χώρο και των αμέτρητων δυνατοτήτων των ατόμων και των συνόλων τους για την επιβίωση. Επιτυγχάνεται έτσι η ψηλάφηση των «χωρικών επιπτώσεων της κρίσης από τα μέσα προς τα έξω», όπως λέει η συγγραφέας, προκειμένου να γίνουν ορατές, και να εγγραφούν σε νέα εμπλουτισμένα σχήματα κατανόησης του αστικού τοπίου που υπερβαίνουν το παράδειγμα της Αθήνας, αλλά και την ίδια την περίοδο της κρίσης.

Η ανάγνωση του χώρου της κατοίκησης γίνεται σε πολλαπλές κλίμακες του χώρου, από το πλήθος των απαραίτητων πραγμάτων της οικοσκευής για το «φώλιασμα» έως το σύνολο οργάνωσης της πόλης. Η συγγραφέας δομεί πλήρως το επιχείρημά της για αναίρεση της ίδιας της σημασίας της κλίμακας ως μεθοδολογικής θεώρησης της κατοίκησης στην «πραγματική ζωή των ανθρώπων». Μέσα από μια συνύφανση μιας δύσκολης αλλά γοητευτικής – για αρχιτέκτονες και πολεοδόμους, θεωρίας, περιηγούμαστε σε γεωγραφικές, ανθρωπολογικές, και βέβαια αρχιτεκτονικές διαστάσεις του χώρου, με εναργείς εθνογραφικές τεκμηριώσεις και φαινομενολογικές διαστολές νοημάτων που υπερβαίνουν τους συνήθεις διαχωρισμούς και τα εύκολα δίπολα.

O Heidegger, o Harvey, η Massey, η Βαΐου, η Grosz, η Βρυχέα, o Bourdieu, o Deleuze, ο Levi-Strauss, ο Bachelard, ο Agamben, παρελαύνουν μέσα από υποσημειώσεις-εκτροπές στο κυρίως αφήγημα, στην κατεύθυνση συγκρότησης ενός σώματος θεμελιώδους θεωρίας για την ίδια την κατοίκηση που δηλώνει την προσωπική ακαδημαϊκή κατάκτηση από τη συγγραφέα του τριπτύχου της ερμηνείας: «απενεργοποίηση – επινόηση – βεβήλωση». Ομως το βάρος του βιβλίου βρίσκεται στο εμπειρικό υλικό και την προσεκτική διαμεσολάβησή του στην τελική έκδοση: τις 16 βιογραφικές συνομιλίες και τα ισάριθμα πεδία-χώρους διαμονής. Αυτό αναδεικνύει και διασώζει (για την ιστορία και το παρόν) μια σημαντική περίοδο στο αέναο καθημερινό γίγνεσθαι της αστικής κατοίκησης. Φωτίζει με ενάργεια ένα φάσμα από ανταποκρίσεις της σύγχρονης ελληνικής πόλης σε νέα ζητούμενα φωλιάσματος, μέσα από τις ιδιαίτερες διαρκώς επανα-γενεσιουργές ψηφίδες της: το οικοδομικό τετράγωνο, τον δρόμο, το διαμέρισμα, τη μονοκατοικία, το δωμάτιο, το μπαλκόνι.

Η δομή του βιβλίου

Το βιβλίο έχει μια φαινομενικά τριμερή διάρθρωση. Ως τελικό εκδοτικό εγχείρημα επιτρέπει τις παράλληλες αναγνώσεις. Ξετυλίγεται πολυεπίπεδα και υφαίνεται με ποικίλα νήματα σκέψης. Οι ποιότητες των χώρων και του αστικού τοπίου τεκμηριώνονται μέσα από συνομιλίες με τους δράστες, τα πρόσωπα που τους δίνουν βιωμένη υπόσταση. Παράλληλα, αδρά δεδομένα και στατιστικές σε παραθέματα, διατίθενται για τους δύσπιστους στις αφανείς πραγματικότητες της υλικής αποστέρησης της κρίσης. Πρόκειται μια υπερ-έξυπνη μεταγραφή μιας ακαδημαϊκά πειθαρχημένης εργασίας (διδακτορικής διατριβής) σε ένα βιβλίο ευδιάβαστο, για το κοινωνικά ευαισθητοποιημένο κοινό.

Κατοικημένη αρχιτεκτονική ανθρώπων

Το βιβλίο αξιοποιεί ως υπόβαθρο τη συνεχή μας έκθεση στην κατοικημένη αρχιτεκτονική και αναμοχλεύει τη βιωμένη εμπειρία μας σε τυπικούς χώρους που συνθέτουν το αστικό τοπίο. Στη συνέχεια, αφήνει να εκπτυχθούν οι περιγραφές για τις εσωτερικές αντιστάσεις των ανθρώπων μέσα από τις καθημερινές στρατηγικές κατοίκησης, επιβίωσης και απευαισθητοποίησης, αλλά και τις αμοιβαίες ανθρώπινες πράξεις υποστήριξης και αλληλεγγύης.

Η αρχιτεκτονική είναι στοιχείο συγκρότησης της σκέψης της συγγραφέα. Επίμονα τη βάζει ως πρόταγμα στη συζήτηση, για να την επαναπροσδιορίσει μέσα στο καθημερινό πλαίσιο ζωής. Χωρικά στιγμιότυπα, σχεδόν αρχετυπικά, που «βραχυκυκλώνουν τα αρχιτεκτονικά εργαλεία», και ακυρώνουν τυπικές χωρικές πρακτικές παραγωγής του χώρου, γίνονται αφετηρίες επαναπροσδιορισμού της. Αναδεικνύεται τελικά ένα γλωσσάρι της αρχιτεκτονικής της ελληνικής πόλης, σε νέες νοηματοδοτήσεις: το φωτιστικό, ο καναπές, το σαλόνι, η πόρτα, το υπόστεγο, το σπίτι, η όψη, η ταράτσα, … ένα γλωσσάρι μετασχηματισμών, το οποίο καμιά αρχιτεκτονική σχολή δεν μπορεί να διδάξει στην πράξη του σχεδιασμού, παρά μόνο να το περιγράψει, να το καταδείξει, να το υπαινιχθεί.

Το βιβλίο της Γιάννας Μπαρκούτα είναι ένα πολύτιμο βοήθημα για αυτήν την εκ νέου αναγνώριση και επανα-ανακάλυψη της πολλαπλότητας της αρχιτεκτονικής της σύγχρονης ελληνικής πόλης. Μια αρχιτεκτονική άσημη και ατελής που αποδεικνύεται σπουδαία, αφού καθιστά την πόλη «ζωντανή», υψηλής αντοχής, διαρκώς ημιτελή, και όπως αναφέρει η συγγραφέας με τον όρο του Αρη Κωνσταντινίδη (1972), «ελαστική».

*Δρ Αρχιτέκτονας – Πολεοδόμος Επίκουρη Καθηγήτρια ΑΠΘ