Για την αναπαράσταση

Αναπαράσταση, δηλαδή απεικόνιση. Και το νόημα του όρου σχετίζεται με το αν η απεικόνιση του οποιουδήποτε, αυτού που απεικονίζεται, είναι μια ακριβής ή μια παραμορφωμένη (για μια σειρά λόγους) αναπαράσταση. Και βέβαια η αναπαράσταση διαθέτει έναν δραστήριο και δημιουργικό ρόλο σχετικά με τον τρόπο που οι άνθρωποι σκέφτονται για τον κόσμο, για αυτά που συμβαίνουν, και τη δική τους θέση σε αυτό τον κόσμο.

Μια εικόνα μπορεί να διαθέτει πολλά διαφορετικά νοήματα, πολλές διαφορετικές σημασίες, και δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι αυτά που απεικονίζουν οι εικόνες θα «δουλέψουν» με τον τρόπο που θέλαμε όταν τις κατασκευάζαμε. Και αυτό στον βαθμό που το φαινόμενο της επικοινωνίας ήταν πάντοτε συνδεδεμένο –κατά κάποιο τρόπο– με την εξουσία.Οι ομάδες που ασκούν εξουσία σε μια κοινωνία επηρεάζουν το κάθε τι που αναπαριστάνεται μέσω των ΜΜΕ. Δηλαδή από τη μια έχουμε τα μηνύματα (μέσω των αναπαραστάσεων) που «δουλεύουν» με πολύπλοκους, μη προβλέψιμους τρόπους, και από την άλλη ότι αυτά πάντοτε σχετίζονται με τους τρόπους που λειτουργεί η εξουσία στην οποιαδήποτε κοινωνία.

Τον άνθρωπο δεν τον ταράσσουν τα πράγματα, αλλά οι γνώμες για τα πράγματα ⁽¹⁾

Για αυτό οι πολίτες θα πρέπει να εξετάζουν –ουσιαστικά να «ανακρίνουν»– με κριτικό βλέμμα, με κριτική άποψη, αυτά που προσπαθεί –που αποπειράται– να μεταφέρει η αναπαράσταση. Και η κριτική εξέταση γίνεται ολοένα και περισσότερο αναγκαία, μια που στην καθημερινότητά μας είμαστε ουσιαστικά περικυκλωμένοι από εικόνες κάθε λογής, κολυμπώντας σε ένα «σύμπαν» εικόνων. Οταν δηλαδή εξετάζουμε αυτά που θέλει να επικοινωνήσει μια αναπαράσταση, θα χρειαστεί –για το δικό μας καλό– να αναζητήσουμε, να ψάξουμε ουσιαστικά, τι κρύβεται πίσω από «αυτό που φαίνεται» από μια πρώτη όψη στην εικόνα.

Συνήθως μιλάμε για την οπτική αναπαράσταση, ουσιαστικά για την έκφρασή της μέσω μιας ή περισσότερων (λ.χ. μιας αλληλουχίας) εικόνων. Στις μέρες μας η οπτική αναπαράσταση αποτελεί το κεντρικό νευρικό σύστημα της σημερινής κουλτούρας, και είναι κυρίαρχο εξαιτίας της παγκόσμιας έκρηξης στα επικοινωνιακά συστήματα σε όλον τον κόσμο. Για τον λόγο αυτό, η οπτική αναπαράσταση αποτελεί τη χαρακτηριστική γλώσσα, το ιδίωμα της επικοινωνίας, σε παγκόσμια βάση.

Και η αναπαράσταση διαμορφώνει τη νοηματοδότηση, την απόδοση νοήματος. Ουσιαστικά, η αναπαράσταση αποτελεί τον τρόπο για να δίνουμε νόημα σε πράγματα/γεγονότα/καταστάσεις που απεικονίζονται μέσω των εικόνων, σε λέξεις σε μια σελίδα ή σε οθόνες, που απεικονίζουν αυτό ή αυτά που συζητάμε. Και αυτό που ψάχνουμε στην αναπαράσταση είναι η διαφορά ανάμεσα σε αυτό που εμείς νομίζουμε ότι μας λένε τα ΜΜΕ και σε αυτό όπως (αυτό) αναπαριστάνεται μέσω των ΜΜΕ. Και από εκεί έχουμε «τις γνώμες για τα πράγματα».

⁽¹⁾ Βλέπε «Ταράσσει τους ανθρώπους ου τα πράγματα, αλλά τα περί των πραγμάτων δόγματα», Επίκτητου «Εγχειρίδιον», Κεφάλαιο Ε΄.

*ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών