Ιστορία και εξουσία

Η Ιστορία, η εξέλιξη των ανθρώπινων πραγμάτων, καταγράφεται, αναλύεται, ερμηνεύεται από τους ειδικούς. Βιώνεται όμως από τους απλούς ανθρώπους, οι οποίοι, ως υποκείμενα και αντικείμενά της, τη γεύονται σε όλες τις γεύσεις της.

Και, τέλος, οι ηγέτες, δημιουργοί της ή δημιουργήματά της.

Εχοντας στα χέρια τους την εξουσία βρίσκονται σ’ έναν συνεχή διάλογο με την Ιστορία. Κι όταν συμφωνούν, ακολουθούν μια κοινή πορεία χωρίς προσκόμματα, με σίγουρα βήματα και ευοίωνες προοπτικές για τη ζωή των ανθρώπων. Είναι τότε που οι ηγέτες συμβαδίζουν με το αυτονόητο και οι ενέργειές τους είναι ίδιες μ’ αυτές μετά το πρωινό ξύπνημα, απλές, φυσικές. Οι σκέψεις τους συναντούν τις προσδοκίες των πολιτών και οι ενέργειές τους υλοποιούν τις εξαγγελίες τους.

Η Ιστορία διδάσκει και νουθετεί τους ηγέτες, η εξουσία όμως τους γοητεύει και τους παραπλανά. Ο αληθινός ηγέτης γνωρίζει ότι θα βρεθεί μπροστά σ’ αυτό το δίλημμα, ξέρει όμως και πώς να το αντιμετωπίσει. Κλείνει τ’ αυτιά του σαν άλλος Οδυσσέας και βλέπει μπροστά με τον νου του στον στόχο του. Μόνο έτσι φτάνει στην «Ιθάκη» του. Υλοποιεί το πρόγραμμά του και δικαιώνει όσους τον εμπιστεύτηκαν.

Αν όμως υποκύψει στα θέλγητρα της εξουσίας, αλλοιώνει την εικόνα του, αυτήν που είχαν σχηματίσει όσοι τον στήριξαν με την ψήφο τους και, το κυριότερο, γίνεται βλαπτικός στο κοινωνικό σύνολο.

Αν οι ικανότητές του είναι περιορισμένες, θα τον αποσύρει από το προσκήνιο η Ιστορία. Μικρό το κακό.

Αν όμως έχει κυριευτεί από την αλαζονεία, θα γίνει πρόξενος πολλών κακών, κυρίως για τους άλλους. Την ύβρη του θα ακολουθήσει η τιμωρία.

Και η Ιστορία (τα ανθρώπινα πράγματα) τι κάνει; Μα θα τον αντικαταστήσει με κάποιον άλλο. Και η εξουσία; Χαμογελάει χαιρέκακα, κοιτάζει τη σειρά και περιμένει να δοθεί στον επόμενο.

Αυτός είναι ο «πονηρός». Την επαύριο της εκλογής του αρχίζει να αθετεί τις υποσχέσεις του, να δικαιολογεί τη μεταστροφή του προσπαθώντας ταυτόχρονα να πείσει τους ψηφοφόρους του ότι επιβάλλεται μια προσαρμογή για το… καλό όλων. Βοηθάει ημετέρους, εξυπηρετεί συμφέροντα, διαπλέκει και διαπλέκεται, διαφθείρει και διαφθείρεται. Και ο κατήφορος άκρη δεν έχει.

Οι προστάτες του τον στηρίζουν με κάθε τρόπο: του προσφέρουν οικονομική βοήθεια, πολιτική στήριξη, ιδεολογική κάλυψη. Οταν όμως διαπιστώσουν ότι εξάντλησε τις «δυνατότητές» του, εκπλήρωσε τις «ανειλημμένες υποχρεώσεις» του, τον παρατούν στην άκρη του δρόμου. Το τέλος του είναι πλέον σίγουρο.

Ακολουθεί ο τύπος του «διαχειριστή». Αυτός ο ηγέτης με τη λογική «μεροδούλι, μεροφάι», σαν άλλος καλός λογιστής αρκείται στο να διεκπεραιώνει τα θέματα της ημέρας. Ομως σ’ αυτή την τακτική λείπει η προοπτική. Η τακτική αυτή επιλύει προβλήματα της ανάγκης -που κι αυτό χρειάζεται- αλλά δεν οραματίζεται το μέλλον, δεν είναι προβλεπτική.

Στην άλλη του εκδοχή ο «διαχειριστής» το μόνο που σκέπτεται είναι «να τη βγάλει καθαρή», να διατηρηθεί στην εξουσία με «προσφορές» προς όλες τις κατευθύνσεις. Σε κάποιες απ’ αυτές είναι σαν να ομνύει υπακοή προς τους… ανωτέρους. Αυτός ο τύπος ηγέτη δεν πάει μακριά, έχει ημερομηνία λήξης. Ελίσσεται για να παρατείνει τον πολιτικό του βίο, αλλά αυταπατάται. Η Ιστορία τού την έχει στημένη.

Αλλοτε πάλι η Ιστορία είναι γενναιόδωρη σε κάποιους. Δημιουργεί τέτοιες συνθήκες ευνοϊκές, κάτι σαν εκκολαπτήριο. Από ‘κεί ξεπηδούν ηγέτες που εκφράζουν την εποχή τους, που βρίσκονται σε πλήρη αντιστοιχία με τις απαιτήσεις της εποχής.

Και τότε γίνονται αποδεκτοί από τον λαό που τους ακολουθεί με εμπιστοσύνη στο πρόσωπό τους.

Αυτός ο ηγέτης εμφανίζεται ως Μεσσίας, μοιάζει να έχει τη σφραγίδα της δωρεάς. Νέμεται την εξουσία μέχρι την τελευταία σταγόνα με απληστία. Δεν τη σέβεται κι αυτή τον εγκαταλείπει. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του Ναπολέοντα. Στον αντίποδά του βρίσκεται ο ηγέτης που κινεί την Ιστορία. Με τόλμη και φαντασία ανοίγει δρόμους, ανατρέπει το παλιό, φέρνει το νέο, αφήνει εποχή. Καλύτερα, δημιουργεί καινούργια εποχή που φέρει το όνομά του. Η Ιστορία τον προσφωνεί Μέγα. Στο μυαλό μού έρχεται ο Αλέξανδρος που άνοιξε δρόμους στο εμπόριο, στην επικοινωνία, στους πολιτισμούς, στους λαούς γονιμοποιώντας τους με το ελληνικό πνεύμα.

Προτιμότερο, όμως, είναι να συμβαδίζουν με την Ιστορία οι πολλοί. Να είναι αυτοί οι ρυθμιστές της ζωής τους φέρνοντας νέους θεσμούς, ιδέες, νοοτροπίες, πρακτικές που θα σηματοδοτούν μια καινούργια πορεία για κάθε πολίτη χωριστά, για το σύνολο, για όλη την ανθρωπότητα. Η Ιστορία θα τελειώσει μόνο αν λείψουν οι άνθρωποι.

Ο Φουκουγιάμα δεν δικαιώθηκε, ο Θουκυδίδης είχε δίκιο…