O Σπύρος Λούης, ο σκύφος-έπαθλο και ο ναζί συλλέκτης

Ο σκύφος-έπαθλο του Σπύρου Λούη για τη νίκη του στον Μαραθώνιο του 1896, ένα ξενιτεμένο αρχαιολογικό εύρημα που συνδέεται με την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, επαναπατρίστηκε. Υστερα από μακροχρόνια έρευνα και διαπραγματεύσεις, οι υπεύθυνοι του Πανεπιστημίου του Μίνστερ στη Γερμανία μάς επέστρεψαν το αντικείμενο που είχε εξαχθεί παρανόμως αλλά αγοράστηκε το 1986.

Η σεμνή και συγκινητική τελετή παράδοσης-παραλαβής έγινε χθες στην αίθουσα του Βωμού του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου παρουσία του Γερμανού πρέσβη στη χώρα μας, της αντιπροσωπείας του γερμανικού Πανεπιστημίου, της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, του γ.γ. ΥΠΠΟΑ Γιώργου Διδασκάλου, της διευθύντριας του ΕΑΜ Μαρίας Λαγογιάννη και πολλών στελεχών του υπουργείου Πολιτισμού και του Αρχαιολογικού Μουσείου.

Σενάριο για ταινία είναι η ιστορία του αρχαίου αγγείου, του μελανόμορφου σκύφου (540-520 π.Χ.) που βρέθηκε σε θηβαϊκό τάφο του 6ου αι. π.Χ. Στα τέλη του 19ου αιώνα περιήλθε στην κατοχή του νομισματολόγου και συλλέκτη Ιωάννη Λάμπρου, ο οποίος το αθλοθέτησε προς τιμήν του Σπύρου Λούη ως έπαθλο για την ένδοξη νίκη του στον πρώτο Μαραθώνιο που έγινε κατά την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896. Στις δύο όψεις του εικονίζει ζεύγος δρομέων παρουσία ιματιοφόρων, πιθανώς κριτών. Αν και σήμερα λείπει ένα κομμάτι του, όταν απονεμήθηκε στον Σπύρο Λούη ήταν σε άριστη κατάσταση, «αλώβητο».

Ο σκύφος τη δεκαετία του 1930, άγνωστο πώς, φτάνει στα χέρια του αμφιλεγόμενου Γερμανού φιλόλογου και συλλέκτη Werner Peek (1904-1994), που έζησε στην Αθήνα από το 1930 ώς το 1937. «Εξάγεται το 1934 με λαθραίο τρόπο από την Ελλάδα κρυμμένος μέσα στα διπλωματικά κιβώτια του Γκέρινγκ, όπως ο ίδιος ο Peek μαρτύρησε», είπε χθες ο δρ Γιώργος Καββαδίας, προϊστάμενος του Τμήματος Συλλογών Αγγείων και Εργων Μικροτεχνίας και Μεταλλοτεχνίας του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Είναι ο άνθρωπος που ερεύνησε την πορεία του αντικειμένου και το εντόπισε στο Πανεπιστήμιο του Μίνστερ. «Το 2012 ο Νίκος Καλτσάς, επίτιμος σήμερα και τότε διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου, μου ανέθεσε να εντοπίσω τον σκύφο με αφορμή μια έκθεση της Ολυμπιακής Επιτροπής για την περίοδο 1896-2012», θυμήθηκε χθες.

Ο Peek ήταν μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος της Γερμανίας από το 1934. Επισκέφτηκε πολλές φορές τη χώρα μας, παρέμεινε για μεγάλα διαστήματα και εδώ σχημάτισε τη συλλογή του που περιέφερε στη συνέχεια στη μεταπολεμική Γερμανία. Η πτώση του ναζισμού τον βρίσκει στην Ανατολική Γερμανία, όπου έζησε ως αμετανόητος ναζιστής και αντισημίτης μέχρι το τέλος της ζωής του. Κι ενώ ο κ. Καββαδίας είπε ότι δεν γνωρίζουμε πώς ο σκύφος έφτασε στα χέρια του Peek, τελικά αγοράστηκε από το Πανεπιστήμιο του Μίνστερ το 1986.

Το αρχαίο ελληνικό αγγείο κατέλαβε αμέσως περίοπτη θέση ανάμεσα στα 8.000 αντικείμενα. Η συνεργασία ανάμεσα στους υπευθύνους του γερμανικού Πανεπιστημίου και την ελληνικής πλευράς ήταν από την πρώτη στιγμή «κάτι περισσότερο από συναδελφική» είπε ο κ. Καββαδίας. Οταν το εντόπισε, ενημέρωσε την αρμόδια Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του ΥΠΠΟ που απέστειλε επίσημο αίτημα διεκδίκησης. Και ενώ στην αρχή η πρόθεση ήταν να μας δοθεί ως μόνιμο δάνειο, μετά τη συνάντηση των δύο πλευρών στην Αθήνα το 2017, οι Γερμανοί έλαβαν τη γενναία απόφαση να προχωρήσουν στον επαναπατρισμό του.

«Υπάρχουν πολλές ιδιαίτερες στιγμές στη ζωή ενός πρύτανη, αλλά μία φορά είναι αυτή που τη σφραγίζει και η συγκεκριμένη είναι μια τέτοια σφραγίδα», είπε χθες ο πρύτανης Prof. Dr. J.-P. Wessels. «Είναι τιμή μου να συνοδεύω τον σκύφο στην Ελλάδα. Είμαι φυσικός και δεν μπορώ να μιλήσω για το μέγεθος της αρχαιολογικής του αξίας, αλλά μπορώ να πω ότι είναι υπέροχος. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερη στιγμή για την επιστροφή του, γνωρίζοντας ότι πριν από λίγες ημέρες πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα ο Μαραθώνιος» και πρόσθεσε ότι η χώρα μας ανέλαβε να αποστείλει στο γερμανικό Πανεπιστήμιο ένα ακριβές αντίγραφο για να εκτεθεί στη συλλογή του. Από την πλευρά του ο διευθυντής του Αρχαιολογικού Μουσείου Prof. Dr. A. Lichtenberger, ενώ σημείωσε ότι ποτέ ένας αρχαιολόγος δεν χαίρεται όταν δίνει ένα αντικείμενο της συλλογής του, είπε το εξαιρετικό «μετά τα αποτελέσματα των ερευνών του δρος Καββαδία συνεκτιμήσαμε αν είναι πρέπον να το κρατήσουμε ή να το επιστρέψουμε στην Ελλάδα. Για εσάς είναι θέμα ταυτότητας, για εμάς είναι ένα ιστορικό αντικείμενο. Δεν ήταν εύκολη απόφαση και παρ’ ότι μόλις στέγνωσε το δακρυσμένο μάτι μου, τώρα μπορώ να χαρώ που το βλέπω εδώ».

Στη σπουδαιότητα της πράξης των Γερμανών και στην αξία του αντικειμένου που δεν είναι μόνο αρχαιολογική, καθώς συνδέεται και με τη σύγχρονη ιστορία μας, αναφέρθηκαν όλοι οι ομιλητές (Μαρια Λαγογιάννη, Βασιλική Παπαγεωργίου, Σπύρος Καπράλος) και φυσικά η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

«Θεωρούμε ότι η ευγενής χειρονομία του Πανεπιστημίου του Μίνστερ είναι εξαιρετικά σημαντική από τον γερμανικό προς τον ελληνικό λαό. Η πολιτιστική κληρονομιά ανήκει στους λαούς που τη δημιούργησαν. Με αυτή την έννοια, εκφράζω εκ μέρους της ελληνικής κυβέρνησης την ευγνωμοσύνη μου σε σας και την ευγνωμοσύνη όλων μας, που προβήκατε, μέσα σε ένα πλαίσιο εξαιρετικά θετικής συνεργασίας και συναδελφικής αλληλεγγύης, στη συγκεκριμένη απόφαση» και απηύθυνε ιδιαίτερες ευχαριστίες προς τον Γιώργο Καββαδία.

► INFO: Ο «σκύφος του Λούη» θα εκτεθεί μέχρι το τέλος Φεβρουαρίου 2020 στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και στη συνέχεια θα μεταφερθεί στο Μουσείο της Ιστορίας των Ολυμπιακών Αγώνων της Αρχαιότητας, στην Αρχαία Ολυμπία.