Προγράμματα Σπουδών σε προκρούστειες -δικαστικές- κλίνες

Ο ρόλος του σχολείου στις σύγχρονες κοινωνίες είναι διττός: αναμετάδοση γνώσεων και απόκτηση δεξιοτήτων, αφενός, και μετάδοση-επικύρωση ιδεών, αξιών, αλλά και κανόνων πολιτικής και κοινωνικής τάξης, αφετέρου, με ταυτόχρονη επιδίωξη της πειθάρχησης σωμάτων, λόγων και πνευμάτων.

Η μετάδοση των γνώσεων και των δεξιοτήτων υλοποιείται από τα Αναλυτικά Προγράμματα και τα εκπαιδευτικά περιεχόμενα, όπως αυτά αποτυπώνονται στα διδακτικά εγχειρίδια. Ο πολιτικός – κοινωνικός ρόλος του σχολείου επιτυγχάνεται με ισχύουσες ρητές ή άρρητες νόρμες, τα άμεσα ή έμμεσα κοινωνικά/πολιτικά μηνύματα που διαμορφώνουν τη σχολική ζωή.

Τα διδακτικά εγχειρίδια, όπως αναφέρει ο T. J. Kuhn, γράφονται για παιδαγωγικούς σκοπούς και αποσκοπούν να παράσχουν στον αναγνώστη–μαθητή σε σύντομη και εύκολα αφομοιώσιμη μορφή την «επίσημη» εκδοχή αυτού που η επιστημονική κοινότητα θεωρεί ότι γνωρίζει και των χρήσεων αυτής της γνώσης. Ο διεπιστημονικός διάλογος, οι πιθανές αντιφάσεις, το πλαίσιο παραγωγής της γνώσης αποσιωπώνται ή υποβαθμίζονται. Τα περιεχόμενα των βιβλίων εμφανίζονται ως μια σειρά βεβαιοτήτων και δεδομένων τα οποία οφείλουν να αφομοιώσουν οι μαθητές.

Τα σχολικά εγχειρίδια αποτελούν την υλική έκφραση των Αναλυτικών Προγραμμάτων (Α.Π.) που υλοποιούνται κατά περίσταση. Τα Α.Π. είναι ο «καταστατικός χάρτης», η γραπτή διατύπωση της διδακτικής πρότασης ανά γνωστικό αντικείμενο. Καθορίζουν τους στόχους, τα περιεχόμενα, τη μέθοδο διδασκαλίας και τον τρόπο αξιολόγησης του κάθε μαθήματος. Παρουσιάζονται ως τεχνικά κείμενα που ανακλούν τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα της παιδαγωγικής και του αντίστοιχου, ανά γνωστικό αντικείμενο, επιστημονικού πεδίου.

Η προηγούμενη «ουδέτερη» προσέγγιση αποσιωπά ότι τα Α.Π. δεν παύουν να είναι κείμενα πλήρη ιδεολογικού και πολιτικού φορτίου. Οι επιλογές τους (περιεχόμενα και πρακτικές) απηχούν συγκεκριμένες απόψεις για την εκπαίδευση και το είδος της μάθησης που προκρίνεται. Εν ολίγοις είναι κείμενα που ανακλούν την ιεραρχία των κοινωνικών δυνάμεων στο πεδίο και το αποτέλεσμα της σχετικής διελκυστίνδας.

Στο πλαίσιο της διαπάλης «νομιμοποιούνται» ομάδες ή φορείς να «γνωμοδοτήσουν» για το περιεχόμενο της διδασκαλίας συγκεκριμένων γνωστικών αντικειμένων. Εκπρόσωποι της εκτελεστικής εξουσίας, λ.χ., προτείνουν συγκεκριμένους στόχους για το μάθημα της Ιστορίας (εθνική διαπαιδαγώγηση) ή εκπρόσωποι επιμέρους κοινωνικών ομάδων αιτούνται τη συνδρομή της δικαστικής εξουσίας για την κατάργηση συγκεκριμένων Προγραμμάτων Σπουδών (Θρησκευτικά).

Τα Π.Σ. των Θρησκευτικών που υλοποιούνται στο Δημοτικό, το Γυμνάσιο και το Λύκειο εισήχθησαν το 2017. Οπως τεκμαίρεται από τη σχετική έντυπη και ηλεκτρονική ειδησεογραφία της εποχής, ήταν αποτέλεσμα διαλόγου με την Εκκλησία και τις θεολογικές σχολές και στο τελικό κείμενο είχαν γίνει δεκτές παρεμβάσεις, προσθήκες, διορθώσεις και αφαιρέσεις της Εκκλησίας.

Τέλος, ως προς το περιεχόμενό τους, σύμφωνα με σχετική επιστημονική ανακοίνωση, «…το νέο Πρόγραμμα Σπουδών αποδεσμεύει το μάθημα των Θρησκευτικών από την κατήχηση και προσθέτει πολλά παιδοκεντρικά στοιχεία […] στηρίζεται στην παράδοση και ως βάση διατηρεί την ορθόδοξη χριστιανική πίστη, προσαρμόζεται όμως και στα νέα κοινωνικά και πολιτισμικά στοιχεία που κυριαρχούν στη σημερινή εποχή και βοηθά τους μαθητές να αναπτύξουν ένα θρησκευτικό γραμματισμό» (Α. Κοπτσής, 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Θεολόγων, Θεσσαλονίκη, 2017).

Τα συγκεκριμένα Π.Σ., σύμφωνα με πρόσφατη απόφαση του ΣτΕ, κρίθηκαν κατά πλειοψηφία αντισυνταγματικά, γιατί με τη διδασκαλία των Θρησκευτικών «πρέπει να επιδιώκεται η ανάπτυξη της ορθόδοξης χριστιανικής συνείδησης» καθώς «το μάθημα αυτό απευθύνεται αποκλειστικά στους ορθόδοξους χριστιανούς μαθητές».

Σχετικά, ο καθηγητής Θεολογίας του ΑΠΘ Μ. Κωνσταντίνου αναφέρει: «…έγινε μια προσπάθεια να γίνει ένα μάθημα που θα απευθύνεται σε όλους τους μαθητές. Αυτή είναι και η λέξη-κλειδί: ένα μάθημα που δεν θα δημιουργεί πρόβλημα συνείδησης σε κάποιον». Και συμπληρώνει: «Είναι μια ιδεολογική απόφαση που δεν έχει να κάνει ούτε με τις αρχές της παιδαγωγικής επιστήμης ούτε με το Σύνταγμα. Γιατί δεν νομίζω ότι βρέθηκε κάτι στα νέα Προγράμματα Σπουδών που να προσβάλλει την ορθόδοξη πίστη» (Free Sunday, 28/9/2019).

Κλείνοντας. Είχα την τύχη την προηγούμενη δεκαετία να εργάζομαι σε Δημοτικό Σχολείο μεγάλου αστικού κέντρου όπου φοιτούσαν αρκετοί μη ορθόδοξοι μαθητές. Στη συντριπτική τους πλειονότητα παρακολουθούσαν το μάθημα των Θρησκευτικών, αν και οι γονείς τους γνώριζαν ότι μπορούσαν να απαλλαγούν. Συμμετείχαν ενεργά στο μάθημα συμβάλλοντας στην ανάπτυξη ενός διαθρησκευτικού διαλόγου, όπου οι μικροί μαθητές σέβονταν τη θρησκευτική ιδιαιτερότητα του άλλου και αντάλλασσαν απόψεις για τα πιστεύω τους.

Εικόνες από ένα άλλο σχολείο; Ναι! Γιατί, σε πείσμα της μονοχρωμίας, το σχολείο του μέλλοντος θα είναι ένα πολύχρωμο σχολείο που θα αγκαλιάζει τη διαφορετικότητα και θα διδάσκει τον σεβασμό και την αποδοχή του διαφορετικού

*συντονιστής Εκπαιδευτικού Εργου, ΠΕΚΕΣ Δυτ. Ελλάδας, υπ. διδάκτορας Πανεπιστημίου Πατρών.