Η μουσική «ομιλεί» ελληνικά

Αν και δεν συνηθίζεται, θα ξεκινήσω όχι μιλώντας για το πρόσωπο στο οποίο είναι αφιερωμένο το παρόν κείμενο, αλλά για μένα. Ακριβώς γιατί ανήκα στην πλειονότητα όσων, ενώ ήξεραν τα τραγούδια του, δεν ήξεραν τον ίδιο. Ισως λόγω ηλικίας, κυρίως όμως εξαιτίας της μη συχνής παρουσίας και προβολής του στα μέσα. Πράγματι, για κάποιον περίεργο λόγο, ο Θωμάς Μπακαλάκος είναι γνωστός για το έργο του αλλά είναι σχεδόν άγνωστος ο ίδιος – ή τουλάχιστον όχι όσο γνωστός θα έπρεπε να είναι, ειδικά όταν με τον ίδιο και το έργο του έχουν ασχοληθεί τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Φυσικά ο λόγος, αν και περίεργος, είναι πολύ συγκεκριμένος. Οπως ακριβώς και το έργο του: όταν το περιγράφει ακούγεται ως κάτι το εντελώς περίεργο, το απρόσμενα πρωτοποριακό, το εξαιρετικά δύσκολο. Οταν ωστόσο το ακούς, σαν από μια εξίσου απρόσμενη συνθήκη, όλα γίνονται κατανοητά και απλώς απολαμβάνεις τη μουσική!

Ωστόσο το ερώτημα παραμένει: Μα είναι δυνατόν να γίνει το «Μπήκαν τα γίδια στο μαντρί» συμφωνικό έργο; Ή, ακόμη «χειρότερα», να γίνει ο Ιπποκράτειος Ορκος ορατόριο; Ασε και το τελευταίο με το οποίο έχει καταπιαστεί ο συνθέτης πλέον: Θα κάνει τη «Συμφωνία των Σπόρων»!

«Το έργο αναφέρεται στην ιστορία των σπόρων. Ο σπόρος, για να γίνει μικρό βλαστάρι, τη στιγμή που ανοίγει τον δρόμο μου για να βγει στην επιφάνεια της γης, να σκάσει μέσα από το χώμα, κάνει κάποιους μικρούς, πολύ ιδιαίτερους ήχους. Αν κάποιος έχει ζήσει κοντά στη φύση, μπορεί με μεγάλη προσοχή και υπομονή να τους ακούσει» μας λέει ο συνθέτης.

«Παράταιρος» ή «ευφυής»;

Ο Θωμάς Μπακαλάκος δεν είναι νέος συνθέτης, ούτε καινούργιος στην καλλιτεχνική «πιάτσα». Εχει διανύσει τη δική του, εντελώς ξεχωριστή και μοναδική πορεία στον χώρο της τραγουδοποιίας, της σύνθεσης συμφωνικών έργων και έργων για σολίστ και είναι ο δημιουργός των «μουσικών βιβλιοθηκών» (έχει ξεκινήσει ήδη σε κάποιους δήμους της χώρας ως προσπάθεια καταγραφής και αποθήκευσης της ελληνικής μουσικής παραγωγής).

Γεννημένος και μεγαλωμένος στον Θεσσαλικό Κάμπο («εκεί που ξεχνιέται ο ήλιος», όπως πολύ σωστά λέει ο ίδιος), έμαθε και το τι σημαίνει να ζεις κοντά στη φύση και στους ανθρώπους που ζουν από τη φύση, αλλά και πώς μπορείς να μετουσιώσεις τη φύση σε κάτι δημιουργικό, πέρα από «μέσο παραγωγής». Αργότερα, παράλληλα με την έναρξη των σπουδών του στη Μαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Ωδείο, ξεκίνησε το συνθετικό του έργο. Τα μαθηματικά παίζουν ακόμη και σήμερα σπουδαίο ρόλο στις συνθέσεις του, καθώς, ήδη από την αρχαιότητα, μαθηματικά και μουσική ήταν δύο παράλληλα «επικοινωνιακά» συστήματα.

Καθώς το ζήτημα της θεμελίωσης της μουσικής ως επιστήμης τον απασχόλησε από πολύ νωρίς (με την αυστηρότητα που αυτό συνεπάγεται αλλά και τον χρόνο μελέτης και έρευνας που απαιτεί), προσπάθησε να δώσει απαντήσεις στο γιατί δεν άφησαν καταγεγραμμένες μελωδίες και συνθέσεις οι αρχαίοι Ελληνες, την ίδια στιγμή που (παρά τις απώλειες) έχουν φτάσει έως εμάς δεκάδες μεγαλειώδη κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Ο ίδιος απαντά: «Ο Πυθαγόρας και οι Πυθαγόρειοι είχαν επιβάλει την Πυθαγόρεια Κλίμακα για να εγγράφεται η μουσική και έχουμε βρει και κάποια γραπτά μουσικά κείμενα. Αλλά για να γράψει κάποιος στην Πυθαγόρεια Κλίμακα πρέπει να φτιάξει 1.570 σύμβολα! Αντε και τα φτιάχνει κάποιος που φτιάχνει τη μουσική, μετά όμως πού θα βρει άλλον να τα μάθει για να καταλάβει τι είναι αυτό που “λέει” μουσικά; Αρα καθένας έγραφε για τον εαυτό του και το καταλάβαινε μόνο ο ίδιος και κανένας άλλος. Αν όμως είχαν χωρίσει την οκτάβα σε 12 ίσα μέρη, θα είχαμε όλη τη μουσική φιλολογία και θα μπορούσαμε έως σήμερα να την κατανοήσουμε. Γιατί δεν το κάνανε; Γιατί η σκιά του Πυθαγόρα ήταν πολύ βαριά και κανένας δεν διακινδύνευε τη μουσική του επάρκεια» μας λέει.

Δεν είναι τυχαίο που οι έρευνές του αυτές έγιναν επιστημονική ανακοίνωση στο συνέδριο που διοργάνωσε το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης (Τομέας Μαθηματικών και Πληροφορικής) του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με το Κέντρο Ερευνας, Επιστήμης και Εκπαίδευσης (ΚΕΕΠΕΚ). Στην εισήγησή του με θέμα «Η μουσική ως μέσο επικοινωνίας και η σχέση της με τα μαθηματικά», ο Θ. Μπακαλάκος παρουσίασε μια νέα μέθοδο μουσικής σημειογραφίας με μαθηματικό τρόπο, που την ονομάζει Αριθμητική Μουσική Παράσταση (ΑΜΠ). Η καταγραφή μιας μουσικής σύνθεσης μέσω της ΑΜΠ επιτυγχάνεται μόνο με τη χρήση των αριθμών και των τεσσάρων πράξεων της αριθμητικής.

Ολα τα παραπάνω μπορεί να ακούγονται «παράταιρα» ως προς τη μουσική σύνθεση όπως την κατανοούμε οι περισσότεροι, ωστόσο πρόκειται για έναν ευφυώς πρωτοποριακό τρόπο προσέγγισης της μουσικής, ώστε ακόμη και ο πιο απλός άνθρωπος να μπορεί να τον εφαρμόσει αν ασχοληθεί. Εξάλλου, όπως μας λέει ο ίδιος ο συνθέτης, «εγώ έθετα εαυτόν στην υπηρεσία των άλλων, αυτό ήθελα και αυτό το έκανα πράξη ως τραγουδοποιός και συνθέτης». Φυσικά, δεν είναι μόνο αυτά. Είναι και ένας πραγματικός ερμηνευτής/ερευνητής της μουσικής γλώσσας, που στον δικό του κόσμο μιλάει μόνο ελληνικά!

Η δυσκολία ήταν το τίμημα

«Η μουσική είναι μέσο επικοινωνίας. Από τη στιγμή που ισχύει αυτό σημαίνει ότι είναι γλώσσα. Δεν γίνεται αλλιώς. Πρόκειται, μάλιστα, και για άμεσο μέσο επικοινωνίας γιατί αν συντραγουδήσεις με κάποιον από άλλο μέρος του πλανήτη, είναι βέβαιο ότι θα συνεννοηθείτε κι ας μην ξέρετε ο ένας τη γλώσσα του άλλου» εξηγεί ο συνθέτης. «Πέρα από αυτό όμως, πάντοτε αναρωτιόμουν γιατί δεν αξιοποιούμε την ιστορία και τον πλούτο της δικής μας γλώσσας όσον αφορά τις μουσικές συνθέσεις. Οι Γερμανοί για παράδειγμα, των οποίων τη μουσική γνωρίζουμε (τη χαρακτηρίζουμε δε “λόγια”, δηλαδή κλασική μουσική), κάναν ακριβώς αυτό: χρησιμοποίησαν τη γλώσσα τους για να φτιάξουν μουσική. Ακουσαν τον Λούθηρο που τους είπε ότι “γλώσσα, τονισμός, μέλος και χειρονομία πρέπει να προέρχονται από τη μητρική γλώσσα και φωνή”. Και έτσι φτιάξαν τη μουσική τους παράδοση. Κατά τον ίδιο τρόπο μπορούμε και εμείς. Εγώ αυτή την απόφαση πήρα και σ’ αυτόν τον δρόμο πορεύτηκα, παρόλο το τίμημα».

»Το τίμημα κατ’ αρχάς ήταν η δυσκολία. Ακριβώς για να μπορέσω να τα φέρω βόλτα σε σχέση με την ελληνική γλώσσα και τη μουσική (πράγμα δύσκολο), για να βρω μια άκρη, κατέφυγα -πού αλλού;- στη μαμά της ελληνικής μουσικής γλώσσας που είναι το δημοτικό τραγούδι!»

Μουσική και γλώσσα

«Η μουσική πάντοτε συνδέεται με τη γλώσσα και καθώς η ελληνική γλώσσα είναι εξαιρετικά πλούσια δεν μπορούμε να πούμε ότι δεν μπορούμε να συγκριθούμε με κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα ως προς τη γνήσια μουσική παραγωγή. Ακριβώς γιατί η ελληνική γλώσσα δεν μπορεί να συγκριθεί στο εύρος, το μέγεθος, το βάθος, την ποιητικότητά της με καμία άλλη. Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια, όποιος μιλάει για οτιδήποτε “ελληνικό” συνήθως ταυτίζεται με το “εθνικιστής”, αλλά αυτό είναι λάθος στην προκειμένη περίπτωση, και όχι μόνο.

»Αποφεύγοντας λοιπόν αυτόν τον σκόπελο, συνεχίζω: Η αρχαία ελληνική γλώσσα, όπως ξέρουμε, ήταν ταυτισμένη με τη μελωδία εξαιτίας του προσωδιακού της χαρακτήρα, με την εναλλαγή μακρών και βραχέων. Με τον τρόπο αυτό οδήγησε στη γέννηση μιας ξεχωριστής μελωδίας. Κάπως έτσι φτάνουμε στο σήμερα που η γλώσσα έχει αποκτήσει τον δυναμικό της χαρακτήρα και με την ίδια επιτυχία καθοδηγεί τη γένεση της μελωδίας. Αρκεί ο συνθέτης να αφήσει να τον πάρει μαζί του η γλώσσα και θα βγάλει τη μουσική που θέλει! Δεν είναι δυνατόν πραγματικά να είμαστε ως χώρα στην τελευταία θέση όσον αφορά τη σύγχρονη μουσική σύνθεση!

»Το ακόμη πιο ιδιαίτερο με την ελληνική γλώσσα είναι ότι όσο και αν εξελιχθεί, φέρει μέσα της τη μνήμη του παρελθόντος της: της αρχαίας προσωδιακής αλλά και της ακόμη παλαιότερης πιστεύω. Ενα σας λέω: η γλώσσα θυμάται!

»Πάρτε για παράδειγμα τον τόνο που χρησιμοποιούμε στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα. Αυτός έχει και τη δύναμη (τονίζοντας μια συλλαβή, της δίνουμε δυναμική) και το ύψος (μεγαλώνει η φράση/συλλαβή που τονίζουμε). Αλλά και στη μουσική δίνει ακριβώς τα αντίστοιχα στοιχεία μαζί με το μάκρος. Ολα αυτά τα κληρονόμησε και τα μετέφερε από παλαιότερα. Φανταστείτε λοιπόν πόσο σημαντική είναι η μουσική του εκπεμπόμενου λόγου για την ελληνική γλώσσα. Είναι το παν! Εκεί κρίνεται η μουσική μας φράση και τα χαρακτηριστικά της (το μάκρος, το ύψος, το πλάτος).

»Από την άλλη, το δημοτικό τραγούδι είναι ο θεματοφύλακας της ελληνικής μουσικής γλώσσας και, εδώ που τα λέμε, και η κολόνα της ομιλούμενης γλώσσας. Ο γραμματικός τύπος που διδάσκει η νεοελληνική γλώσσα είναι βασισμένος στο δημοτικό τραγούδι και στη νεοελληνική λογοτεχνία. Ετσι και εγώ κατέφυγα στο δημοτικό τραγούδι όπου η ελληνική μουσική γλώσσα είναι διάχυτη και σκέφτηκα να κάνω έργα κλασικής μουσικής με τα μουσικά υλικά από το δημοτικό τραγούδι που είναι γλωσσικά μουσικά σημεία, λέξεις δηλαδή, σχεδόν με συμβατικότητα ίση με αυτά της ομιλούμενης γλώσσας».

Απρόσμενα έργα – δυσκολίες – νέες προτάσεις

Μπορεί ο Θωμάς Μπακαλάκος να είναι γνωστός στους περισσότερους από τα τραγούδια που έγραψε μετά τη χούντα και τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης («Τα αγροτικά» κ.ά.), που ακόμη παίζονται και τραγουδιούνται σε ποικίλες εκδηλώσεις σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις εργατικές διεκδικήσεις, τα κοινωνικά ζητήματα, ωστόσο για πολλά χρόνια στάθηκε στο περιθώριο, κυρίως εξαιτίας της δράσης του ενάντια στην εκμετάλλευση των πνευματικών δικαιωμάτων των καλλιτεχνών από μια ιδιωτική εταιρεία.

«Ο αγώνας μας, με μένα πρωτοστατούντα, εναντίον της ΑΕΠΙ ξεκίνησε εδώ και τριάντα χρόνια. Μόλις είχα γίνει γνωστός και μου κόστισε, καθώς μπήκα στα μαύρα κατάστιχα. Δεν μπορούσα όμως να μείνω απαθής μπροστά σε αυτό που γινόταν. Μα είναι δυνατόν μια ιδιωτική εταιρεία, από το 1930 μάλιστα, να εκμεταλλεύεται τα πνευματικά δικαιώματα καλλιτεχνών κατά το δοκούν; Πουθενά στον κόσμο δεν γίνεται αυτό! Ξεκινήσαμε έναν μεγάλο αγώνα τότε, όχι πολλοί αλλά με πάθος, ωστόσο φτάσαμε στο σήμερα που ορθώς η προηγούμενη κυβέρνηση έπραξε όσα έπραξε σε σχέση με την απίστευτη αυτή απάτη. Είχαμε μια κερδοσκοπική εταιρεία συλλογής και διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων! Πλέον οι μάσκες έπεσαν και η αλητεία φάνηκε σε όλο της το μεγαλείο. Ωστόσο, ακόμη δεν έχει συμβεί αυτό που συμβαίνει παντού: να δημιουργηθεί ένας αυτοδιαχειριζόμενος, μη κερδοσκοπικός οργανισμός που θα είναι ακριβοδίκαιος και επιπλέον θα προβλέπει και ένα ποσοστό από αυτά τα χρήματα για την πρόοδο της ελληνικής μουσικής και την ανάδειξη Ελλήνων συνθετών και των έργων τους».

«Παρά τις έμμεσες ή άμεσες “διώξεις” που δέχθηκα εξαιτίας αυτού του αγώνα, τελικά μου βγήκε σε καλό. Γιατί όσο καιρό με άφησαν στην “απ’ έξω”, μελέτησα και τελειοποίησα τις μουσικές μου νουβέλες. Μετά από σχεδόν δύο δεκαετίες “υποχρεωτικής” απουσίας από τις μουσικές εμφανίσεις, κατέθεσα αυτή τη νέα μουσική πρόταση» μας λέει. Πρόκειται για μια προσπάθεια όπου αξιοποιώντας τα υλικά ενός δημοτικού τραγουδιού, συνθέτει νέα και πρωτότυπα έργα σύγχρονης ελληνικής μουσικής δωματίου. Ο συνθέτης θεωρεί ότι είναι έργα «που μπορούν να επιλεγούν και να μπουν στο ρεπερτόριο τόσο ελληνικών μουσικών συνόλων λόγιας μουσικής όσο και ξένων. Εργα που μπορούν να περάσουν και στον απλό λαό και να αποτελέσουν τη γέφυρα για να εξοικειωθεί με την έντεχνη και κλασική μουσική ακόμη και ένας απλός, αλλά άδολος ακροατής».

Παράλληλα, μελοποίησε αρχαίο πεζό κείμενο και συγκεκριμένα τον Ιπποκράτειο Ορκο. Πρόκειται για το μοναδικό μελοποιημένο πεζό κείμενο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, αλλά και της νεοελληνικής. Δεν υπάρχει άλλο. Και πραγματικά εντυπωσιάζεσαι όταν το ακούς, ακριβώς γιατί δεν περιμένεις αυτό που πρόκειται να ακούσεις. Είχε κάνει τεράστια εντύπωση όταν παίχτηκε για μία και μοναδική συναυλία στο Ηρώδειο.

«Από όλα αυτά που λέω, δεν αξίζει πραγματικά να δώσεις μια ζωή για να μελετήσεις και να υπηρετήσεις αυτή την τόσο πλούσια ελληνική λαλιά και να την κάνεις μουσική; Η ακρόαση μιας μουσικής νουβέλας απερίσπαστα, για μια έστω φορά, ανοίγει τον δρόμο στον ακροατή να αποκτήσει δεσμούς με το έργο, που σταδιακά θα του αποκαλύψει έναν μεγάλο αριθμό των μυστικών του άλυτου μυστηρίου της μουσικής, που είναι ο ρυθμός, μέσω του οποίου η μουσική ασκεί μαγεία στον ακροατή» λέει ο ίδιος.

«Η μεγάλη μου επιθυμία, ο μεγάλος μου καημός αν το θέλετε, δεν είναι να πείσω τον κόσμο για όλα αυτά. Αν ακούσει τα έργα, είναι βέβαιο ότι θα καταλάβει. Αυτό που θέλω είναι να ενημερωθεί ο κόσμος. Γιατί δεν ξέρει και δεν ξέρει γιατί αυτά τα έργα δεν ακούγονται για συγκεκριμένους λόγους – και είναι πολλοί. Υπάρχει -και προσωπικά έχω καταθέσει- πρόταση για το πώς μπορεί να γράφει κάποιος μουσική με ελληνικό πρόσωπο. Και δεν μιλάω μόνο για το δημοτικό τραγούδι αλλά για ολόκληρη την ελληνική γλώσσα, που είναι η μεγαλύτερη αποθήκη της μουσικής μας. Η ιστορία του πολιτισμού μας είναι η ιστορία των λέξεων. Ακολουθώντας την ιστορία των λέξεων προς τα πίσω φτάνεις στα βάθη του πολιτισμού μας και στην πλέον υπέροχη μουσική!» καταλήγει.

Αν κάτι από όλα τα παραπάνω σας έκανε εντύπωση ή σας προβλημάτισε, μπορείτε να παρακολουθήσετε από κοντά τις συνθέσεις του Θωμά Μπακαλάκου σε μια από τις σπάνιες εμφανίσεις του, που θα γίνει μεθαύριο Δευτέρα, 9/09/2019, στις 20.00, στο Ζάππειο, στο πλαίσιο του 48ου Φεστιβάλ Βιβλίου. Εκεί ο συνθέτης θα παρουσιάσει το σεξτέτο «Μεταλλάξεις Θεσσαλικά», με παραδοσιακά τραγούδια «ερμηνευμένα» ως συμφωνικά κομμάτια. Ο ίδιος, με το μουσικό του σύνολο «Ανέλιξη», θα παρουσιάσει μια επιλογή από τις χαρακτηριστικότερες μουσικές νουβέλες του.

Μουσικοί: Απόστολος Παληός (σόλο πιάνο), Αγγελος Πολίτης (κλαρινέτο) και το κουαρτέτο L’ anima (Στέλλα Τσάνη -πρώτο βιολί, Μπρουνίλντα Ευγενία Μάλο-δεύτερο βιολί, Ηλίας Σδούκος-βιόλα, Λευκή Κολοβού-τσέλο). Προλογίζει η παραγωγός του Τρίτου Προγράμματος της ΕΡΑ και μουσικός Αλεξάνδρα Γιαλίνη. Είσοδος ελεύθερη (σκηνή «Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης»).