Η πόλη ως θέαμα

Οι πόλεις αποτελούν τις σκηνές όπου εκτυλίσσονται οι μεγάλοι θρίαμβοι και τα δράματα της ανθρωπότητας. Είναι οι τόποι των συμβάντων και των αλληλεπιδράσεων που καθορίζουν τις ιστορικές εποχές. Οι άνθρωποι οδηγούνται στην πόλη για να βρουν εργασία, να εμπλακούν στην πολιτική, να αναζητήσουν την ηδονή, να αναπτύξουν παραβατική συμπεριφορά, να γίνουν κυρίαρχοι. Είναι οι χώροι του σύγχρονου θεάματος. Αποτελούν τόπο κατοικίας του μεγαλύτερου μέρους του πληθυσμού της Γης και ταυτόχρονα συγκεντρώνουν τους περισσότερους επισκέπτες. Ολοένα και περισσότερο, ο δομημένος ιστός της πόλης, καθώς και οι δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα σε αυτόν, γίνονται αντικείμενα του «τουριστικού βλέμματος» και σημεία της αστικής ταυτότητας. Το διπλό αυτό ενδιαφέρον για το αστικό θέαμα και το αστικό τοπίο ως θέαμα αναπτύχθηκε παράλληλα με την αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση του καπιταλισμού, τη μετάβαση της παραγωγής από τον φορντισμό στον μεταφορντισμό και τον σφετερισμό της θέσης του μοντέρνου ως κυρίαρχης μορφής πολιτισμικής έκφρασης από το μεταμοντέρνο. Ως αποτέλεσμα αυτών των διαδικασιών, μεταβλήθηκαν οι σχέσεις μεταξύ υλικών και συμβολικών όψεων στον χώρο της πόλης.

Η μεταβολή αυτή εκδηλώθηκε με τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από την παραγωγή και τους χώρους της στην κατανάλωση, τον χαρακτήρα και τις δυνατότητες των αστικών πολιτισμών, την πολυμορφία, τη δημιουργικότητα και τους αντίστοιχους χώρους. Στο προσκήνιο περνούν τώρα η αστική ταυτότητα και η αστική εμπειρία, με το lifestyle και τον τουρισμό να αναδεικνύονται σε κύριους στυλοβάτες της νέας οικονομίας των υπηρεσιών. Η εμφάνιση και η αίσθηση της πόλης, τα θέλγητρα που έχει προσφέρει σε επισκέπτες και κατοίκους γίνονται τώρα τα κύρια γνωρίσματα που διαφοροποιούν μια πόλη από άλλες, που την αναδεικνύουν σε μοναδικό και επιθυμητό τόπο επίσκεψης, εργασίας, διαβίωσης και επένδυσης. Από τη δεκαετία του 1990, έγιναν συντονισμένες απόπειρες ελέγχου και αναπαραγωγής αυτών των μοναδικών γνωρισμάτων του χώρου. Οι απόπειρες αυτές διαμόρφωσαν στρατηγικές που στόχευαν να καταστήσουν προνομιακή τη θέση μιας συγκεκριμένης πόλης στο πλαίσιο της παγκόσμιας ιεραρχίας των πόλεων.

Η παρακμή των αστικών χώρων και παγκοσμιοποίηση

Τα τελευταία χρόνια η αυξανόμενη παγκοσμιοποίηση της οικονομίας επέφερε σημαντικές μεταβολές, όπως η σταδιακή επέκταση του διεθνούς κεφαλαίου, η μετάβαση στη μεταφορντική παραγωγή και η εμφάνιση ενός παγκόσμιου καταμερισμού της εργασίας. Αμεση συνέπεια των εξελίξεων αυτών υπήρξε η παρακμή του ενδιάμεσου πεδίου της εθνικής οικονομίας και η συνακόλουθη αύξηση της αυτονομίας και της σημασίας επιμέρους περιοχών και πόλεων, οι οποίες αναδείχθηκαν έτσι σε ανταγωνιστικές οικονομικές οντότητες. Οι τάσεις αυτές συνδέθηκαν συχνά με θεωρήσεις που υποστηρίζουν ότι η δεκαετία του 1990 προανήγγειλε την απαρχή ενός αυτοδύναμου κόσμου ή αλλιώς μιας παγκόσμιας πόλης. Τόποι, όπως το Λονδίνο, η Νέα Υόρκη και το Τόκιο, αναδύθηκαν ως κυρίαρχοι χωρικοί άξονες ή κέντρα εντολών, τα οποία κατεύθυναν τα πολύπλοκα διεθνή, οικονομικά, επικοινωνιακά και πολιτιστικά δίκτυα των πόλεων. Οι πόλεις αυτές αντιμετωπίζονται συχνά σαν να έχουν περισσότερα κοινά σημεία μεταξύ τους, παρά με τις περιφέρειες στις οποίες εντάσσονται και τις γειτονικές τους πόλεις.

Μεταφέροντας τη συζήτηση στο επίπεδο της πολιτικής και της οικονομίας, οι πόλεις αυτού του είδους αντικαθιστούν ολοένα και περισσότερα τα έθνη-κράτη στη διεθνή ηγεμονική τους θέση. Με άλλα λόγια, οι παγκόσμιες πόλεις σηματοδοτούν με τον σαφέστερο τρόπο την εξέλιξη των πόλεων σε ανεξάρτητους οικονομικούς παράγοντες. Ενώ είναι αδιαμφισβήτητο το status του Λονδίνου και της Νέας Υόρκης (και κάποιων ακόμα πόλεων) ως παγκόσμιων πόλεων, πολλοί μελετητές θεωρούν προβληματική και αυθαίρετη την τοποθέτηση ή την ταξινόμηση άλλων πόλεων ως παγκόσμιων. Φαίνεται πως σχεδόν κάθε πόλη επιθυμεί να αναγνωριστεί ως τέτοια. Ετσι λοιπόν, η διεκδίκηση ή η απόδοση αυτού του χαρακτηρισμού εξαρτάται από τον καθορισμό των κριτηρίων επιλογής. Για παράδειγμα: είναι το Λος Αντζελες μια παγκόσμια πόλη όπως η Νέα Υόρκη; Είναι σαφές ότι οι διαφορετικές πόλεις παίζουν διαφορετικούς ρόλους στο πλαίσιο της παγκόσμιας οικονομίας. Προσπαθώντας να διαχειριστούν την πολυπλοκότητα των ερωτημάτων αυτών, πολλοί μελετητές υποστήριξαν ότι οι πόλεις πρέπει να καταταχτούν σε μια ενιαία σειρά σύμφωνα με τους διαφορετικούς ρόλους που διαδραματίζουν ως εμπορικά, οικονομικά ή πληροφοριακά κέντρα διεθνών δραστηριοτήτων.

Η παγκόσμια πόλη

Ο χαρακτηρισμός «παγκόσμια πόλη» αναφέρεται στον ρόλο που παίζει η πόλη τόσο στην παγκοσμιοποίηση του πολιτισμού όσο και στην παγκόσμια οικονομία. Από αυτή την άποψη, σημαντική είναι τόσο η συγκρότηση ενός παγκόσμιου δικτύου πόλεων, όσο και η παγκοσμιοποίηση της πρόσληψης της πόλης ως πολιτισμικής μορφής. Η παγκόσμια οικονομία χαρακτηρίζεται από αταξία και αποκέντρωση, καθώς συγκροτείται από τη συνεχή ροή τουριστών, μεταναστών, ιδεών, κεφαλαίων και πληροφοριών. Σύμφωνα λοιπόν με όλα τα παραπάνω, μπορούμε να περιμένουμε ότι οι πόλεις θα κατατάσσονται σε διαφορετική θέση ανάλογα με τη σχέση τους με αυτές τις παγκόσμιες ροές και με τις άλλες πόλεις. Ετσι, είναι ίσως καλύτερα να μιλάμε για την ύπαρξη διασταυρούμενων ροών που συγκροτούνται από πόλεις όλου του κόσμου, παρά για μια μόνο ιεραρχία παγκόσμιων πόλεων. Μια τέτοια διατύπωση αναγνωρίζει την ύπαρξη πολύπλοκων παγκόσμιων δικτύων και ροών, τα οποία συνδέουν και ταυτόχρονα χωρίζουν πόλεις, καθώς επίσης και την ύπαρξη εσωτερικών ιεραρχήσεων μέσα σε κάθε ροή.

Μέσα σε αυτά τα δίκτυα, οι πόλεις καταλαμβάνουν διαφορετικές θέσεις απέναντι σε άλλες πόλεις, έθνη-κράτη και άλλα δίκτυα πόλεων αναφορικά με μια σειρά ζητήματα και ανάλογα με τις περιστάσεις. Οι θέσεις που καταλαμβάνουν μπορεί να είναι αντίθετες ή κυρίαρχες. Τα παραπάνω σχόλια και οι σχετικές παρατηρήσεις, ωστόσο, δεν έχουν στόχο να αρνηθούν τα σημαντικά, συχνά καθοριστικά, αποτελέσματα των πρώτων παγκόσμιων δικτύων πολιτικής και οικονομικής δραστηριότητας και τις εθνικές, περιφερειακές και τοπικές επιπτώσεις τους. Οι συζητήσεις και οι διαφωνίες σε σχέση με τις παγκόσμιες πόλεις συναρθρώνονται με άλλες κρίσιμες θεωρητικές συζητήσεις, όπως αυτές που αφορούν την ύπαρξη ενός παγκόσμιου οικονομικού συστήματος, στην παγκοσμιοποίηση του πολιτισμού και στις επιπτώσεις της λεγόμενης τεχνολογικής επανάστασης. Ολες αυτές, ωστόσο, οι συζητήσεις συγκλίνουν σε μια κοινή παραδοχή: ο χαρακτήρας του χώρου, του τόπου και του χρόνου, καθώς και οι μεταξύ τους σχέσεις, έχουν μεταβληθεί ριζικά.