Οι αόρατοι και περαστικοί στις μεγαλουπόλεις μας

«Μια Πέμπτη τέλη Αυγούστου συγκεντρώνονται δέκα άντρες έξω απ’ το Κόκκινο Δημαρχείο στο Βερολίνο. Μιλάνε αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά. Και άλλες γλώσσες, που σε αυτή τη χώρα κανείς δεν τις καταλαβαίνει. Τι θέλουν οι άντρες; Δουλειά θέλουν. Κι απ’ τη δουλειά αυτή ζουν. Να μείνουν στη Γερμανία θέλουν. Ποιοι είστε, τους ρωτούν η Αστυνομία και οι δημόσιοι υπάλληλοι της Γερουσίας, που τους φωνάζουν κι αυτούς εκεί. Αυτό δεν θα το πούμε, λένε οι άντρες. Πρέπει όμως να το πείτε, λένε οι άλλοι, αλλιώς δεν θα ξέρουμε αν εμπίπτετε στον νόμο και μπορείτε να εργαστείτε εδώ. Δεν θα πούμε ποιοι είμαστε, λένε οι άντρες. …Οι άντρες με το μαύρο χρώματα δέρματος δεν λένε όμως ποιοι είναι. Είναι απλώς εκεί. Δεν τρώνε, δεν πίνουν, δεν λένε ποιοι είναι. Η σιωπή των αντρών, που προτιμούν να πεθάνουν απ’ το να πουν ποιοι είναι, ενώνεται με την αναμονή των άλλων για απάντηση όλων των ερωτήσεων και γίνεται μια μεγάλη σιγή μες στη μέση της Αλεξάντερπλατς στο Βερολίνο…».

Είναι δύσκολο να γράψει ένας συγγραφέας για την εποχή του και ιδιαίτερα για ζητήματα πολιτικά και κοινωνιολογικά που είναι σε εξέλιξη. Κυρίως γιατί η αποκρυσταλλωμένη άποψη, η εικόνα που παράγει λογοτεχνία, θέλει χρόνο, ίσως και χρόνια για να μεταφερθεί στο χαρτί και να δώσει μια ώριμη λογοτεχνική γραφή. Στο συγκεκριμένο βιβλίο -από όπου είναι το απόσπασμα που διαβάσατε παραπάνω- «Περαστικοί» (Καστανιώτης, μετάφραση Αλέξανδρος Κυπριώτης), η Τζένι Ερπενμπεκ τολμά να μιλήσει, πολύ επιτυχημένα θα έλεγα, για μερικά από τα μεγαλύτερα προβλήματα της εποχής μας, όπως π.χ. για το προσφυγικό.

Ο ήρωάς της είναι ο Ρίχαρντ, ένας ομότιμος καθηγητής που μέσω της τυχαίας συνάντησής του στην Οράνιεν Πλατς με τους ανθρώπους που ζητούν άσυλο έχει την ιδέα να αναζητήσει τις απαντήσεις του εκεί όπου κατά τα άλλα κανείς δεν ψάχνει: σ’ εκείνους τους νεαρούς πρόσφυγες από την Αφρική, που εξώκειλαν στο Βερολίνο και έχουν καταδικαστεί εδώ και χρόνια να περιμένουν. Και ξαφνικά αυτός ο κόσμος κοιτάζει τον Ρίχαρντ, τον κάτοικο της Γηραιάς Ευρώπης, και γνωρίζει πιθανότατα καλύτερα από τον ίδιο ποιος είναι στην πραγματικότητα.

Συχνά-πυκνά σκέφτομαι πώς βλέπουν εμάς οι πρόσφυγες που ζουν με πολύ λίγα πράγματα στις κεντρικές πλατείες της πόλης. Εχω πιάσει τον εαυτό μου να μην τους κοιτάζει γιατί δεν θέλει να δει κατάματα την κατάστασή τους. Η συγγραφέας των «Περαστικών», αντίθετα, εστιάζει με ρεαλιστικό τρόπο πάνω σ’ αυτούς τους ανθρώπους. Δεν τους βλέπει από την τηλεόραση. Μπαίνει στη ζωή τους και παίρνει μαζί της και τους αναγνώστες.

Ναι, συμφωνώ με το εκδοτικό σημείωμα που λέει πως πρόκειται για ένα εξερευνητικό ταξίδι σε έναν κόσμο που είναι καταδικασμένος στη σιωπή αλλά βρίσκεται ανάμεσά μας. Είναι δύσκολο να μπούμε στη θέση αυτών των ανθρώπων. Πώς αντέχει κανείς το πέρασμα του χρόνου όταν εξαναγκάζεται σε απραγία; Πώς διαχειρίζεται κανείς την απώλεια εκείνων που αγάπησε; Ποιος μεταδίδει την κληρονομιά; Η Τζένι Ερπενμπεκ αφηγείται με τον ιδιαίτερα φιλοσοφικό τρόπο της μια ιστορία για την αποστροφή και την εστίαση του βλέμματος, τον θάνατο και τον πόλεμο, για την αιώνια αναμονή και για ό,τι κρύβεται κάτω από την επιφάνεια. Ενα θαυμάσιο μυθιστόρημα που ακτινογραφεί τα μείζονα ζητήματα των ημερών μας.

Με τους «Περαστικούς» η Γερμανίδα συγγραφέας αφυπνίζει την προοδευτική συνείδηση μιας ολόκληρης ηπείρου. Οπως θα συμφωνήσω και με τη Frankfurter Allgemeine Zeitung: «Οι “Περαστικοί” είναι έργο εξαιρετικά επίκαιρο, το οποίο συγχρόνως λογοτεχνικά ούτε αναζητά ούτε υπολογίζει αυτή την εκρηκτική επικαιρότητα, διότι κάθε κυνισμός τού είναι ξένος». Αυτή είναι η μαγεία της λογοτεχνίας. Διαβάζεις ένα πραγματικά πολύ ωραίο βιβλίο για ένα θέμα που είναι πληγή για κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.

Ερωτήσεις όπως Με ποιον σκοπό φύγατε; Πώς τους αποχαιρετήσατε; Τι πήρατε μαζί σας όταν φύγατε; Πώς φανταζόσασταν την Ευρώπη; Τι είναι διαφορετικό; Πώς περνάτε τις μέρες σας; Τι σας λείπει πιο πολύ; Τι επιθυμείτε; Αν είχατε παιδιά που μεγάλωναν εδώ, τι θα τους λέγατε για την πατρίδα σας; Μπορείτε να φανταστείτε ότι θα γεράσετε εδώ; Πού θέλετε να σας θάψουν; γυρεύουν απαντήσεις που οι πρόσφυγες δεν μπορούν να δώσουν. Είναι ακόμη πολύ νωρίς. Χάρηκα ιδιαίτερα όταν διαπίστωσα πως η συγγραφέας δεν μας κουνάει το δάχτυλο για το πόσο «κακοί» άνθρωποι είμαστε. Είναι κι αυτή μια από εμάς. Σαστισμένη ακόμα μπροστά στο μεγάλο αυτό φαινόμενο της μετακίνησης των πληθυσμών.

Το Βερολίνο σαφώς δεν είναι Αθήνα. Εχει μια μεγάλη και διαρκή σχέση με τη μετανάστευση και την προσφυγιά και είναι πραγματικά μια μεγάλη, ανοιχτόμυαλη και προοδευτική πόλη της Γερμανίας, έχει πολιτική ταυτότητα και το βάρος της ιστορικής μνήμης. Σαφώς υπάρχει και η άλλη, πιο συντηρητική Γερμανία. Ο Ρίχαρντ, για τον οποίο η ιστορία των ανθρώπων αυτών είναι κατ’ αναλογία γνώριμη και οικεία, προσωποποιεί τις δύο Γερμανίες, τη διχοτόμηση και την επανένωση. Νιώθει τόσο Γερμανός όσο και ξένος και αυτό του προσθέτει μια έντονη υπαρξιακή πλευρά που πιθανότατα βιώνει ο κάθε σύγχρονος άνθρωπος. Ακολουθήστε τον σε αυτή την περιπλάνηση, είναι σίγουρο πως μετά θα βλέπετε τους «περαστικούς» με άλλη ματιά.