Στην τρέχουσα προεκλογική περίοδο η μεσαία τάξη βρίσκεται στο προσκήνιο, καθώς τα δύο μεγάλα κόμματα επιχειρούν να την προσεγγίσουν με εξαγγελίες για μείωση φορολογικών βαρών και ενθάρρυνση των επενδύσεων. Ποια είναι όμως αυτή η μεσαία τάξη και ποια πολιτική ανταποκρίνεται στα συμφέροντα της;
Στον δυτικό κόσμο η μεσαία τάξη περιλάμβανε το κοινωνικό πεδίο μεταξύ των λίγων μεγάλων εργοδοτών και των πολυάριθμων μισθωτών εργατών. Περιείχε στοιχεία από το παρελθόν, όπως η μικροεργοδοσία σε παραδοσιακούς τομείς, αλλά και νέα στοιχεία, όπως οι μισθωτοί με υψηλές δεξιότητες. Η τριτογενοποίηση, η αποβιομηχάνιση και η οικονομία της γνώσης αύξησαν το μέγεθος και διαφοροποίησαν τη σύνθεσή της. Με τη διόγκωση της μεσαίας τάξης εμφανίστηκαν φόβοι διαγενεακής καθοδικής κοινωνικής πορείας που αύξησαν τον ανταγωνισμό για τη διασφάλιση ευκαιριών για τα παιδιά της μεσαίας τάξης, κυρίως μέσω της εκπαίδευσης. Σήμερα, βρισκόμαστε σε φάση πίεσης και εισοδηματικής στασιμότητας της μεσαίας τάξης στον δυτικό κόσμο, ενώ παράλληλα υπάρχει αλματώδης αύξηση του μεγέθους και των εισοδημάτων της σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία.
Στη μεταπολεμική Ελλάδα η μεσαία τάξη διογκώθηκε κυρίως μέσα από τη μαζική κοινωνική κινητικότητα στο πλαίσιο του μετασχηματισμού της οικονομίας από αγροτική σε αστική. Η μικρή οικογενειακή επιχείρηση, η εκτεταμένη αυτοαπασχόληση, η δημοσιοϋπαλληλία, η διευρυμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την ιδιοκατοίκηση αποτέλεσαν βασικούς πυλώνες για τη συγκρότηση των ελληνικών μεσαίων στρωμάτων, ενώ η μαζική εισροή μεταναστών σε θέσεις χειρωνακτικής εργασίας από τις αρχές του ’90 διευκόλυνε τη μεταπήδηση γηγενών από χαμηλές σε χαμηλές-μεσαίες επαγγελματικές κατηγορίες.
Η κρίση αναπαραγωγής της ελληνικής μεσαίας τάξης λόγω της διόγκωσής της ήταν ορατή και πριν από το 2008. Ακόμη και οι υψηλότερες ομάδες της (δικηγόροι, γιατροί, μηχανικοί) αντιμετώπισαν πληθωρισμό πτυχίων που συχνά τους οδήγησε σε αναγκαστική αυτοαπασχόληση, υποαπασχόληση, ετεροπασχόληση και συχνά σε μετανάστευση.
Η κρίση του 2008 έπληξε τη μεσαία τάξη, αλλά οι οριζόντιες περικοπές οδήγησαν στην καθίζηση του συνόλου σχεδόν της κοινωνικής δομής, με αποτέλεσμα να μην αλλάξει η σχετική θέση των μεσαίων στρωμάτων. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της περιόδου, η ανεργία, έπληξε δυσανάλογα περισσότερο τα λαϊκά/εργατικά στρώματα (έρευνα ΕΚΚΕ, υπεύθυνος Δ. Εμμανουήλ). Τα μορφωμένα τμήματα των μεσαίων στρωμάτων επέδειξαν, χάρη στην ειδίκευσή τους, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στην κρίση και περισσότερες δυνατότητες να επωφεληθούν κατά την οικονομική ανάκαμψη. Ακόμη και η μετανάστευση στο εξωτερικό αποτέλεσε «επιλογή» η οποία δεν υπήρχε για τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα.
Από το 2015 η κυβέρνηση προστάτευσε περισσότερο τα φτωχά στρώματα, ενώ επιβάρυνε φορολογικά και ασφαλιστικά ορισμένες μεσαίες κατηγορίες αυτοαπασχολουμένων και επαγγελματιών. Η στρατηγική αυτή σταθεροποίησε τους δεσμούς της με τα φτωχά στρώματα, με τίμημα την απώλεια της πλειοψηφίας στις ευρωεκλογές.
Σήμερα γίνεται λόγος για «στροφή» των κομμάτων στη μεσαία τάξη. Ωστόσο η ανάπτυξη μιας πολιτικής υπέρ της μεσαίας τάξης είναι προβληματική για δύο λόγους:
Πρώτον, αυτό που ονομάζουμε συνήθως «μεσαία τάξη» είναι ένας εξαιρετικά ευρύς και ανομοιογενής χώρος. Αν αφαιρέσουμε την κορυφή της κοινωνικής δομής (μεγάλους εργοδότες, διευθυντικά στελέχη, μέρος των επαγγελματιών) καθώς και τους ειδικευμένους και ανειδίκευτους εργάτες, τα μεσαία στρώματα ξεπερνούν κατά πολύ το μισό του πληθυσμού. Κυρίως όμως η μεσαία τάξη δεν συνιστά μια ενιαία κοινωνική οντότητα. Περιλαμβάνει χαμηλά μεσαία στρώματα υπαλλήλων (μια μαγείρισσα, ένας δεσμοφύλακας), αυτοαπασχολούμενους και μικροεπιχειρηματίες, αλλά και επιστημονικά επαγγέλματα (μία κοινωνιολόγο, έναν καθηγητή Γυμνασίου). Η μεσαία τάξη δεν έχει ομοιογένεια ούτε από πολιτισμική άποψη. Δεν έχει τη δική της κουλτούρα, όπως είχε κάποτε η αστική τάξη ή είχαν σε τοπική βάση τα αγροτικά στρώματα.
Συνεπώς για ποια μεσαία τάξη μιλάμε; Των μικροεμπόρων; Των καινοτόμων μικροεπιχειρηματιών στις νέες τεχνολογίες; Η πολιτική στήριξης της μεσαίας τάξης δεν μπορεί να αφορά όλους και αναγκαστικά θα έχει χαμένους και κερδισμένους.
Δεύτερον, η ενίσχυση της μεσαίας τάξης δεν μπορεί να είναι άμοιρη επιπτώσεων για τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα. Τα μεσαία στρώματα στοχεύουν στην αναπαραγωγή της κοινωνικής τους θέσης συγχρονικά και διαγενεακά, και, ει δυνατόν, στην κοινωνική άνοδο. Οι 15πλάσιες πιθανότητες παιδιών από γονείς πανεπιστημιακής εκπαίδευσης να εισαχθούν σε περιζήτητες πανεπιστημιακές σχολές (Ιατρική, Νομική, τμήματα Μηχανικών) συνδέονται με τις περιορισμένες πιθανότητες παιδιών από χαμηλότερα στρώματα να σπουδάσουν αυτά τα αντικείμενα.
Ενώ η προσέγγιση των μεσαίων στρωμάτων είναι ένας θεμιτός πολιτικός στόχος, ο λόγος για μια πολιτική υπέρ της μεσαίας τάξης είναι ασαφής και προβληματικός. Αν και ο όρος «μεσαία τάξη» μοιάζει να ανταποκρίνεται σε μια πραγματικότητα μεσαίων καταστάσεων, η χρήση του στον πολιτικό και δημόσιο διάλογο είναι καθαρά συνθηματολογική, κάτι που συνέβη παλαιότερα με αντίστοιχους όρους όπως ο «μεσαίος χώρος». Το επικοινωνιακό πλεονέκτημα αυτού του όρου είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του εκλογικού ακροατηρίου αισθάνεται ότι οι εξαγγελίες για τη μεσαία τάξη το αφορούν. Επειδή όμως το πραγματικό αντικείμενο της εφαρμοσμένης πολιτικής είναι οι συγκεκριμένες κοινωνικο-επαγγελματικές ομάδες, μετεκλογικά το μεσοστρωματικό εκλογικό σώμα θα συνειδητοποιήσει ότι οι εξαγγελίες για την ενίσχυση της μεσαίας τάξης το αφορούσαν με διαφορετικό τρόπο από εκείνον που φανταζόταν.
* καθηγητής στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
** ερευνητής ΕΚΚΕ
-320x213.jpg)
