Απλόν, απλούστατον!

Τα πράγματα, συνήθως, είναι πιο απλά απ’ ό,τι τα θεωρούμε και πιο πολύπλοκα απ’ ό,τι τα θέλουμε. Η επιτελεστικότητα της απλότητας έχει το προνομιακό πεδίο εφαρμογής της: την πολιτική. Σε αυτό εμφανίζεται, καθολικά θαρρεί κανείς, η ανάγκη απλούστευσης μιας σχέσης η οποία δεν είναι κατ’ ανάγκην απλή: αυτής του φίλου/εχθρού.

Η απλότητά της εφαρμόζεται ως εξής: εδώ βρίσκομαι εγώ, εκεί βρίσκεται ο αντίπαλός μου. Ή, στον δικό μου χώρο, στο δικό μου ηθικό και ιδεολογικό πεδίο, και μόνο, παράγονται οι αξίες που αξίζει να υπερασπιστεί κανείς. Μεταξύ των αντίπαλων χώρων παρεμβάλλεται μια στεγανότατη μόνωση. Υπάρχει, όμως, και μια επιτελεστικότητα της πολυπλοκότητας, η οποία διαθέτει και αυτή ένα προνομιακό πεδίο εφαρμογής: τη θεωρία.

Η σύγχρονη ριζοσπαστική, τόσο επιστημολογικά όσο και πολιτικά, θεωρία «πολυπλοκοποιεί» την πολυπλοκότητα, ρευστοποιώντας τα σημεία και τις συγκεντρώσεις τους τόσο του πραγματικού όσο και –κυρίως– του συμβολικού κόσμου. Εδώ δεν υπάρχουν μονωμένα διαχωριστικά, αλλά μια δομική παλινδρομικότητα.

Θα δικαιούνταν κάποιος να υποθέσει ότι η πολυπλοκότητα της θεωρίας θα ρευστοποιούσε με τη σειρά της και την πολιτική αντιθετική σχέση φίλου/εχθρού, αλλά όχι. Πέραν της προφανούς επιτελεστικότητας αυτής της σχέσης που την καθιστά πολύτιμη, άρα ακλόνητη, η επιστημολογική δυσφορία του συγκεκριμένου ρευστοποιεί άπαξ, και έπειτα πετρώνει. Ετσι, η σχέση φίλου/εχθρού κρατά τους δύο πόλους της σταθερά αδιαμεσολάβητους.

Ολα αυτά σημαίνουν απλώς ότι ενώ η θεωρία μάς υποχρεώνει στο να σκεφτόμαστε τα πράγματα ως σημεία ρευστών, δυναμικών και αενάως αναδιαμορφούμενων σχέσεων, στην πολιτική πρακτική τείνουμε να παραμένουμε εντός του δικού μας πεδίου, του δικού μας χώρου, σταθερού και περίκλειστου. Τείνουμε, έτσι, να «πολυπλοκοποιούμε» χάνοντας το κάθε φορά συγκεκριμένο, και, συνάμα, να απλοποιούμε αξιολογώντας αποκλειστικά με ό,τι βρίσκουμε να υπάρχει στενά γύρω μας.

Εχουν, όμως, κάποια περαιτέρω σημασία όλα αυτά; Σε μια από τις τηλεμαχίες των ημερών, μεταξύ δύο υπουργών Υγείας, ο νυν υπερασπίστηκε την επιπλέον φορολόγηση (+2%) συγκεκριμένων ομάδων του πληθυσμού προκειμένου να γίνει δυνατή η παροχή υπηρεσιών υγείας και στους ανασφάλιστους (αλλά και στους μετανάστες δίχως χαρτιά)· αντιθέτως, ο πρώην χαρακτήρισε τη φορολόγηση αυτή αδικαιολόγητη, υποστηρίζοντας στη συνέχεια ότι η υποδοχή και των ανασφάλιστων στις υπάρχουσες δομές υγείας χειροτέρεψε τις παρεχόμενες υπηρεσίες για τους, συνεπείς, ασφαλισμένους.

Τι μπορεί, εδώ, να μας πει το σχήμα «πολυπλοκοποίησης»/απλοποίησης; Εχοντας κατά νου ότι η ρευστότητα και η πολυσημία αποτελούν ιδιότητες όλων των σημείων του κοινωνικού, μπορούμε να επιβεβαιώσουμε αυτό που φαίνεται να συμβαίνει εδώ: ότι εντός ενός πεδίου όπως αυτό της κεντρικής πολιτικής σκηνής είναι δυνατόν όχι απλώς να συγκρούονται πραγματικά δύο αξιακά συστήματα αλλά και να (ανα)παράγονται κάποιες από τις αξίες των συστημάτων αυτών (κοινωνική στήριξη καθολικού συστήματος υγείας / αλληλεγγύη-εξατομικευμένες ανταποδοτικές παροχές / ατομική ελευθερία).

Είτε ως εισροές από πεδία όπου πρωτογενώς συμβαίνει αυτή η παραγωγή των αξιών (κοινωνία των πολιτών, κοινωνικά κινήματα, κτλ), λόγω της ρευστότητας, είτε ως εκ των πραγμάτων αποτέλεσμα (συγκεκριμένη πολιτική για την Υγεία), λόγω της πολυσημίας. Φαίνεται, επίσης, ότι κοινωνία και Κράτος, ως ξεχωριστά και αντιθετικά πεδία παραγωγής αξιών, δεν μπορούν να διαχωριστούν πλήρως.

Μια τέτοια ανάλυση συγκρούεται με την ανάγκη απλοποίησης που φαίνεται να είναι απαραίτητη στην πολιτική πρακτική, διότι από την πλευρά μιας ριζοσπαστικής πολιτικής η κεντρική πολιτική σκηνή (το κράτος, εν γένει) δεν μπορεί να αποτελεί χώρο εντός του οποίου μετακυλίονται ή, ακόμη περισσότερο, (ανα)παράγονται αξίες που θεωρούνται (και εν πολλοίς είναι) δομικές των πέραν του κράτους περιοχών.

Αλλά, αυτή η διαδικασία «πολυπλοκοποίησης» / απλοποίησης συμβαίνει και αντίστροφα: παρασυρόμενοι από την «πολυπλοκοποίηση» της θεωρίας δυσκολευόμαστε να αγκιστρωθούμε στο συγκεκριμένο, σε αυτό που συμβαίνει ως πραγματικότητα, και η οποία, ανεξαρτήτως των πολλών νοηματοδοτήσεων που την περιβάλλουν, μπορεί σε στιγμές του κοινωνικού χρόνου να «κρατηθεί» συγκεκριμένη.

Οταν διακρίνουμε παντού ροές, ρευστότητα και δυναμικές, δυσκολευόμαστε να κάνουμε πολιτική επί του συγκεκριμένου: επί των αντίθετων πολιτικών για την Υγεία. Σε αυτήν τη δυσκολία συνεπικουρεί και η αναγκαιότητα της πολεμικής απλοποίησης, μια και η σύγκρουση αυτή των αντίθετων πολιτικών για την Υγεία συμβαίνει εντός ενός πεδίου που μας είναι, καταρχήν, απωθητικό και ξένο, αυτό της κεντρικής πολιτικής σκηνής, του κράτους. Οπως και να ‘χει, όμως, κανείς δεν μπορεί να αποφεύγει επί μακρόν τις πολύ συγκεκριμένες συνέπειες των πολύ συγκεκριμένων πολιτικών.

Ετσι τα πράγματα απλοποιούνται ξανά, μια και γίνεται εύκολα φανερή η ανάγκη υπεράσπισης συγκεκριμένων αξιών και μάλιστα μέσω της υπεράσπισης συγκεκριμένων πολιτικών (για την Υγεία, την Παιδεία, τον Πολιτισμό, τα Δικαιώματα)· αλλά πολυπλοκοποιούνται επίσης ξανά, μια και αυτή η υπεράσπιση πρέπει να γίνει εντός ενός χώρου τον οποίο καταρχήν αρνούμαστε. Απλόν, απλούστατον!

* δρος Πολιτικής Φιλοσοφίας