Το κόσμημα του οικισμού

Ο παραδοσιακός οικισμός των περίπου 1.400 κατοίκων στο βορειοδυτικό άκρο της Λέσβου είναι κατοχυρωμένος με δύο -εξίσου δόκιμες- ονομασίες. Είναι γνωστός ως Μήθυμνα, με ρίζα πελασγική, και έτσι είναι καταγεγραμμένος από τους αρχαίους χρόνους. Κατά τη μυθολογία, η Μήθυμνα ήταν ένα από τα παιδιά του βασιλιά Μάκαρα, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος οικιστής της Λέσβου.

Ο Ομηρος αναφέρει ότι κατά τον Τρωικό Πόλεμο η πόλη είχε συμμαχήσει με τους Τρώες και γι’ αυτό δέχθηκε διαδοχικές επιθέσεις από τις δυνάμεις των Αχαιών, που συνάντησαν τη σθεναρή αντίσταση των υπερασπιστών της. Επιστρατεύτηκε ο Αχιλλέας, που κατάφερε να την κατακτήσει με τη βοήθεια μιας βασιλοπούλας που τον ερωτεύτηκε και του παρέδωσε τα μυστικά της οχύρωσης της πόλης.

Διατήρησε το αρχαίο όνομά της ώς το 1354, οπότε αναφέρεται ως Μόλυβος, που αποδίδεται είτε σε παραφθορά του τοπωνυμίου Mont d’ Οlives (Ορος των Ελαιών), το οποίο είχε αποκτήσει κατά τη Φραγκοκρατία, είτε από τον άφθονο μόλυβδο που υπάρχει στην περιοχή.

Το περίφημο κάστρο της πάντως είναι δημιούργημα των βυζαντινών χρόνων και λέγεται ότι θεμελιώθηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Οι νεότερες προσθήκες έγιναν κατά τον 14ο αιώνα, όταν η Λέσβος βρισκόταν υπό οθωμανική κατοχή.

Η γεωγραφική θέση του νησιού εξασφάλισε τη μεγάλη οικονομική ανάπτυξη της πόλης, που στηρίχθηκε σε μεγάλο βαθμό στη σύνδεση με τις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας.

Οι κάτοικοι είχαν στραφεί από νωρίς στο εμπόριο και στην ελαιοκαλλιέργεια, χάρη στην οποία κατάφεραν να εξασφαλίσουν στα τέλη του 18ου αιώνα πολλά προνόμια από τον Τούρκο τοποτηρητή και ιδιαίτερα από τον αντιναύαρχο Χασάν πασά Τζεζάερλη. Εναν αιώνα αργότερα, η Μήθυμνα είναι ένας άριστα διαμορφωμένος οικισμός, με πέτρινα καλντερίμια και αρχοντόσπιτα που στην πλειονότητά τους διατηρούνται ώς σήμερα.

Τα ιστορικά κτίσματα, που μαζί με τα σοκάκια έχουν κατατάξει τη Μήθυμνα στους πιο ενδιαφέροντες παραδοσιακούς οικισμούς της Ελλάδας, είναι κατασκευασμένα από τοπική πέτρα και ξύλα που αφθονούν στη γύρω περιοχή.

Σε ειδική έκδοση για την αρχιτεκτονική της Λέσβου, αναφέρεται ότι είναι ένα μείγμα νησιωτικού και ηπειρωτικού ρυθμού, με πολλές ομοιότητες αλλά και σημαντικές διαφορές σε σχέση με τα κτίσματα που έχουν διασωθεί στα μικρασιατικά παράλια και σε περιοχές της Μακεδονίας.

Στην εξωτερική όψη των διώροφων ή και τριώροφων αρχοντικών κυριαρχεί το «σαχνισί», όπως αναφέρεται στην τοπική διάλεκτο το «έρκερ», ο ξενόφερτος όρος της σύγχρονης οικοδομικής. Πρόκειται για τον ξύλινο πρόβολο του ορόφου, που είναι χτισμένος και αποτελούσε κομμάτι του εσωτερικού χώρου του σπιτιού.

Κατά κανόνα οι εξωτερικοί τοίχοι, για να μη βαραίνουν τον χτισμένο εξώστη, είχαν κατασκευαστεί με το σύστημα «μπαγδαντί». Είναι ξύλινη κατασκευή, με επίχρισμα στις δύο πλευρές της που έχει ενισχυθεί από οργανικές ύλες, κυρίως τρίχες ζώων.

Ειδική τεχνική ακολουθούσαν και στη συνδετική ουσία που υπάρχει ανάμεσα στις πέτρες, η οποία ανανεωνόταν κάθε διετία για να ενισχυθεί η αντοχή της.

Ενα από τα πιο εντυπωσιακά αρχοντικά της Μήθυμνας ανήκε στον Κωνστανίνο Μιχαηλίδη, έναν εύπορο και μορφωμένο πολίτη που διατηρούσε ιδιωτικό σχολείο.

Πέθανε πολύ νέος και κλήθηκε να τον αντικαταστήσει στα 17 του χρόνια ο γιος του Κλεάνθης, όπως είναι το πραγματικό όνομα του σπουδαίου λογοτέχνη Αργύρη Εφταλιώτη (1849-1923).

Αργότερα πήγε κοντά σε θείο του στην Κωνσταντινούπολη και χάρη σε αυτόν μετακόμισε στις επιχειρήσεις του στο Μάντσεστερ, στο Λίβερπουλ και στη Βομβάη. Στον τελευταίο του επαγγελματικό σταθμό γνωρίστηκε με τον Γιάννη Ψυχάρη και εντάχθηκε στους υποστηρικτές του δημοτικισμού, που τότε ήταν στην… παρανομία.

Η πρώτη του εμφάνιση στα γράμματα με το φιλολογικό του ψευδώνυμο, με το οποίο έγινε ευρύτερα γνωστός, καταγράφεται στα 1889, μέσα από έναν διαγωνισμό ποίησης.

Το έργο του «Τραγούδια του ξενιτεμένου» απέσπασε έπαινο, ενώ το βραβείο είχε κερδίσει ο Κωστής Παλαμάς. Διακρίθηκε επίσης στην πεζογραφία, με πιο σημαντικό έργο τις «Φυλλάδες του Γεροδήμου», που συγκαταλέγεται στα πιο σημαντικά βοηθήματα για παιδιά.

Είχε εκχωρήσει το πατρικό του σπίτι στην ιδιαίτερη πατρίδα του, έμεινε όμως για πολλά χρόνια αναξιοποίητο. Η αναγέννησή του ήρθε το 1981 και συγκαταλέγεται στο πολύπλευρο αποτύπωμα του ιστορικού δημάρχου της Μήθυμνας Κώστα Δούκα (1929-2017).

Ο αγαπητός σε όλους «κυρ Κώστας» ήταν παιδί φτωχής οικογένειας και από πολύ νέος βοηθούσε τον πατέρα του στο ψάρεμα και στην καλλιέργεια της ελιάς. Στα χρόνια της Κατοχής ήρθε σε επαφή με τις δυνάμεις των ανταρτών, που είχαν έντονη παρουσία στο «κόκκινο» νησί. Ηταν μαθητής όταν τρύπωνε στο δικαστήριο για να παρακολουθήσει τις δίκες των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού. Εξελέγη για πρώτη φορά δήμαρχος το 1975 και διατήρησε την αγάπη των δημοτών του για 16 χρόνια.

1. Ο κυρ Κώστας

Ο Κώστας Δούκας, ο δήμαρχος που εγκαινίασε στην αυτοδιοίκηση τις λαϊκές συνελεύσεις, άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στη Μήθυμνα. Ξεχωρίζει η πρωτοβουλία του για τη δημιουργία της Δημοτικής Πινακοθήκης στο «ξεχασμένο» αρχοντικό του Αργύρη Εφταλιώτη, ενώ δραστηριοποιήθηκε για την εξασφάλιση των κονδυλίων που ήταν αναγκαία για την ανακαίνιση και μεταμόρφωσή του σε «στέκι» πολιτισμού.

2. Η συλλογή

Καθοριστική ήταν η συμβολή του λογοτέχνη Νάσου Θεοφίλου και του καλλιτέχνη Απόστολου Γιαγιάννου, αλλά κυρίως του ζωγράφου Χρόνη Μπότσογλου, που κινητοποιήθηκαν για να εξασφαλίσουν τα πρώτα 77 έργα τα οποία αποτέλεσαν την πρώτη συλλογή της Πινακοθήκης. Ξεχωρίζουν δύο σχέδια του κορυφαίου γλύπτη Γιαννούλη Χαλεπά, ενώ με τις νεότερες δωρεές, στους χώρους της φιλοξενούνται έργα δημιουργών της Μεταπολίτευσης.

3. Ο μεγάλος δωρητής

Ο Ιούλιος αποδείχθηκε ο μήνας της Πινακοθήκης, καθώς άνοιξε τις πύλες της στο κοινό στις 21 Ιουλίου 1981. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι ο μεγάλος δωρητής της, ο Αργύρης Εφταλιώτης, γεννήθηκε την 1η Ιουλίου 1849 σε κάποιο από τα δωμάτιά της και άφησε την τελευταία του πνοή στις 25 Ιουλίου 1923. Εναν χρόνο πριν, στη Μήθυμνα είχε εγκατασταθεί ο Ηλίας Βενέζης, πρόσφυγας από τις Κυδωνίες της Μικράς Ασίας. Εφτιαξε το εξοχικό του στην Εφταλού, μια κωμόπολη που βρίσκεται τρία χιλιόμετρα πιο ανατολικά και έχει θέα τις μικρασιατικές ακτές, όπου βρίσκεται και ο λιτός τάφος του στον οποίο έχει χαραχτεί η λέξη «Γαλήνη».