Μια μικρή επανάσταση συντελείται στην ιστορική έρευνα στη χώρα μας την τελευταία δεκαετία και πλέον, μέσα από την ανάδειξη, διάσωση και αξιοποίηση ενός τεράστιου, όπως αποκαλύπτεται, πλούτου αρχείων, τα περισσότερα από τα οποία ήταν δύσκολα προσβάσιμα ακόμα και στον εξειδικευμένο ερευνητή. Τώρα, η πρόσβαση γίνεται όλο και πιο εύκολη για τον κάθε πολίτη, ακόμα και στην καθημερινότητά του.
Σίγουρα η ψηφιοποίηση από πολλούς φορείς άνοιξε την πόρτα στην έρευνα δυσεύρετων τεκμηρίων. Ωστόσο και μια διαφορετική ματιά των επιστημόνων που προσέγγισαν νέα πεδία, που ενδιαφέρθηκαν για την «ιστορία από τα κάτω» και όσα είχαν να πουν με τις ζωές τους οι «απλοί άνθρωποι» έδειξε τις πολλαπλές διαδρομές που μπορεί να έχει η μελέτη των αρχειακών συλλογών της χώρας.
Και να προσθέσουμε κι ένα ολοένα αυξανόμενο ιδιωτικό ενδιαφέρον, μια τάση πολλών να αναζητούν την ιστορία της οικογένειάς τους ή της γειτονιάς και της πόλης τους, που ώθησε να ανοίξουν ακόμα περισσότερα μπαούλα, συρτάρια και αποθήκες με παλιά υλικά και να φύγει η σκόνη από πάνω τους.
Αυτές τις διαδρομές, τις προκλήσεις, αλλά και τα προβλήματα που συναντά ο επιστημονικός κόσμος διερευνά η επιστημονική διημερίδα με θέμα «Αρχεία και πολιτικές για την ιστορική έρευνα», που διοργανώνεται στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τρίτη και Τετάρτη, 14-15 Μαΐου, από το Εργαστήριο Ιστορικής Ερευνας Νεότερων και Σύγχρονων Κοινωνιών του Τομέα Ιστορίας Νεότερων Χρόνων και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Nεότερος και Σύγχρονος Κόσμος: Iστορία, Λαογραφία, Ανθρωπολογία» του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Η Λήδα Παπαστεφανάκη, αναπληρώτρια καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και διευθύντρια του Τομέα Ιστορίας Νεότερων Χρόνων, εξηγεί στην «Εφ.Συν.» τις νέες συνθήκες που επιβάλλουν μια συστηματική προσέγγιση στο θέμα των αρχείων: Σε μια εποχή κατά την οποία μετασχηματίζεται ραγδαία το τοπίο εξαιτίας της τεχνολογίας, του διαδικτύου και των νέων πληροφοριακών δυνατοτήτων, η συζήτηση στρέφεται στη σημασία της ψηφιοποίησης, της ολοένα και μεγαλύτερη δυνατότητας πρόσβασης που αποκτούν ερευνητές και ερευνήτριες σε αρχειακό υλικό το οποίο βρίσκεται σε απομακρυσμένους αρχειακούς φορείς και σε βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο.
Γίνεται συχνά σήμερα λόγος για αρχεία «ανοιχτής» ή «ελεύθερης πρόσβασης» μέσω του διαδικτύου, για ηλεκτρονικά αρχεία, ψηφιακά αρχεία και αποθετήρια, αλλά και για «ανοιχτά αρχεία» που συγκροτούνται και ανασυγκροτούνται διαρκώς από τα δρώντα ιστορικά υποκείμενα. Ταυτόχρονα, ποικίλες δράσεις πολιτισμού (θεατρικά δρώμενα, εκπαιδευτικά προγράμματα, μουσειακές δράσεις κ.ά.) βασίζονται στην αξιοποίηση αρχείων, φέρνοντας σε επαφή το ευρύ κοινό με την έννοια του «αρχείου».
Η έννοια του «αρχείου»
Στις νέες συνθήκες, η ίδια η έννοια του «αρχείου» αλλάζει, διευρύνεται, ενώ το ευρύ κοινό ευαισθητοποιείται ενδεχομένως περισσότερο σε ζητήματα που αφορούν τη διάσωση αρχειακών συνόλων και τεκμηρίων. Στις νέες συνθήκες, η συζήτηση για τις αρχειακές συλλογές, καθώς και για τις βασικές λειτουργίες, πρακτικές και δραστηριότητες των αρχειακών θεσμών εξακολουθεί να διατηρεί μια ιδιαίτερη σημασία.
Η σηματοδότηση της συνάντησης γίνεται με την έναρξη της πρώτης ημέρας, αύριο το απόγευμα, με τις αναφορές στα μεγάλα αρχεία της χώρας: ομιλία του Νίκου Ε. Καραπιδάκη για τα Γενικά Αρχεία του Κράτους κι ακόμα, η Ελλη Δρούλια, για τα αρχεία της Βιβλιοθήκης της Βουλής, ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης για τα ΑΣΚΙ, ο Δημήτρης Μπαχάρας για τα Ιστορικά Αρχεία του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, η Ελένη Μπενέκη για το Ιστορικό Αρχείο του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.
Η επόμενη ημέρα όμως είναι αφιερωμένη και σε ένα πλήθος αρχείων, πολλά από τα οποία προέρχονται από την περιφέρεια, όπως είναι οι συλλογές του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και της Κεντρικής του Βιβλιοθήκης και φορέων των Ιωαννίνων και της Ηπείρου (ΕΗΜ, Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη, Δήμος Ιωαννιτών κ.ά.).
Κεντρικό ζητούμενο παραμένει σε μεγάλο βαθμό ακόμα η πρόσβαση στα αρχεία, ένα πρόταγμα με κοινωνικό πρόσημο που θα πρέπει να είναι στην πρώτη γραμμή κάθε εκπαιδευτικής και πολιτισμικής πολιτικής.
Οπως τονίζει η κυρία Παπαστεφανάκη: «Ιστορικοί και αρχειονόμοι από δημόσιους και ιδιωτικούς αρχειακούς φορείς και βιβλιοθήκες όλης της χώρας θα συγκεντρωθούν για να συζητήσουν πολιτικές και πρακτικές για την απόκτηση, καταγραφή και αξιοποίηση των ποικίλων αρχειακών συνόλων και τεκμηρίων, πολιτικές για την πρόσβαση και την ενίσχυση έρευνας. Με τη συζήτηση θα φανούν και τα προβλήματα των αρχειακών θεσμών, οι δυσλειτουργίες ή ακόμα και οι αντιφάσεις.
»Η διάσωση, η καταγραφή και αρχειοθέτηση, η δημοσίευση καταλόγων και ευρετηρίων, η εξασφάλιση της πρόσβασης ερευνητών και πολιτών στο αρχειακό υλικό είναι οι βασικές υποχρεώσεις που οφείλουν να τηρούν οι αρχειακοί φορείς. Ταυτόχρονα, οι ιστορικοί, προκειμένου να προσπελάσουν το αρχειακό υλικό που ερευνούν, ενδιαφέρονται όχι μόνο για τα ίδια τα αρχεία, αλλά και για τους τρόπους με τους οποίους συγκροτούνται και παραδίδονται στην έρευνα οι αρχειακές συλλογές και για τη λογική που τις διέπει. Σε τελευταία ανάλυση, το ζήτημα της διάσωσης, καταγραφής και αξιοποίησης αρχειακών συνόλων δεν αποτελεί απλώς μια λεπτομέρεια ή μια επαγγελματική διαστροφή των ιστορικών και των αρχειονόμων, αλλά έχει κεντρική σημασία στην ανάπτυξη της έρευνας, ενώ συνδέεται με την ελευθερία της πρόσβασης στην πληροφορία και εντέλει με την ίδια την ανοιχτή, δημοκρατική κοινωνία».
Ολες οι εργασίες της διημερίδας θα γίνουν στο συνεδριακό κέντρο «Κάρολος Παπούλιας» του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και είναι ανοιχτές για το κοινό.
