Στη μνήμη του Μίλος

Πριν από έναν χρόνο σαν σήμερα, απεβίωσε o χαρισματικός Μίλος Φόρμαν. Ο σκηνοθέτης που όχι μόνο κατέγραψε με τελειότητα την ιδιοφυΐα και την τρέλα στον κινηματογράφο, αλλά και που, μέσω της τέχνης του (και της ζωής του), υπερασπίστηκε με απόλυτο ζήλο την ελευθερία και τη δημοκρατία, αξίες στις οποίες πίστευε βαθιά.

Ο κινηματογράφος του Μίλος Φόρμαν κόβει σαν μαχαίρι. Είναι τόσο αιχμηρός που σε κάνει να ανατριχιάζεις. Καυτηριάζει τα πάντα με απολαυστική μαεστρία και συχνά αδυσώπητη σκληρότητα. Πειραματίζεται με τη μορφή αλλά η υπογραφή του είναι πάντα αναγνωρίσιμη· οι γκροτέσκ φυσιογνωμίες στους δεύτερους ρόλους, ο εγκλεισμός και φυσικά το μοτίβο του ατόμου απέναντι στο σύνολο.

Δεν ασχολείται μόνο με την ταραγμένη μεγαλοφυΐα ή μόνο με την αδικία ή μόνο με τη φίμωση των ανθρώπων. Τον ενδιαφέρουν η ασάφεια, η περιπλοκότητα και η αντιφατικότητα της ανθρώπινης ψυχής και οι εκφάνσεις τους, μέσα στο εκάστοτε κοινωνικό πλαίσιο και μέσα στην αγριότητα της κάθε εποχής.

Το παρελθόν ενός δημιουργού

Γεννημένος το 1932 στη σημερινή Τσεχία, ο Φόρμαν έζησε τις πιο βίαιες, παράλογες και ανελεύθερες εποχές. Εποχές αλλαγών… Εχασε τους γονείς του, Αννα και Ρούντολφ Φόρμαν, στο Ολοκαύτωμα, κάτι που στα 16 του χρόνια κατάλαβε τι σήμαινε, και μεγάλωσε με συγγενικά πρόσωπα. Αργότερα έμαθε πως ο πραγματικός του πατέρας ήταν ο επιζών Εβραίος Οτο Κον. Τον γοήτευε ο κόσμος του θεάτρου και της όπερας. Σπούδασε σεναριογραφία στην Ακαδημία της Πράγας.

Στη συναρπαστική ζωή του επιβίωσε του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και των ολοκληρωτικών καθεστώτων του ναζισμού και του σταλινισμού, μέχρι τα γεγονότα του 1968 στην Τσεχοσλοβακία, όταν ο ίδιος διέφυγε στις ΗΠΑ και ο αδερφός του, Πάβελ, στην Αυστραλία. «Τώρα ζω σε μια ελεύθερη χώρα» έλεγε για την Αμερική, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ, ενώ το 1977 ανακηρύχθηκε επίτιμος πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών. Στη μακρά πορεία του, από την ταινία-ορόσημο του τσεχοσλοβακικού νέου κύματος «Οι έρωτες μιας ξανθιάς», το οσκαρικό «Στη φωλιά του κούκου», μέχρι την τελευταία του παραγωγή «Τα φαντάσματα του Γκόγια», εκτός από βραβεία δέχτηκε κριτική, λογοκρισία, έως και απαγορεύσεις των ταινιών του. Σήμερα, το σινεμά του θεωρείται μάλλον cult. Συνεπώς, ένα από τα δύο πρέπει να συμβεί: ή να αποκατασταθεί η αξία του Μίλος Φόρμαν ή να επαναπροσδιοριστεί η σπουδαιότητα του cult.

«Ragtime»

Το «Ragtime» είναι μια από τις σημαντικότερες ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου και σίγουρα η σημαντικότερη ταινία του Μίλος Φόρμαν. Ωστόσο, παρά τις 8 υποψηφιότητες για Οσκαρ, δεν έχει λάβει ώς σήμερα ούτε τα ελάχιστα εύσημα και την προσοχή που της αντιστοιχούν.

Το ξεχασμένο αυτό αριστούργημα του 1981 είναι η μεταφορά του μυθιστορήματος του E.L. Doctorow στην οθόνη και παίρνει μέρος ένα εξαιρετικά εκλεκτό (όπως πάντα άλλωστε) καστ, συνδυασμός πρωτοεμφανιζόμενων, ερασιτεχνών και καταξιωμένων ηθοποιών.

Η διαπεραστική ειρωνεία του Φόρμαν, κυριαρχώντας και εδώ, όπως στο συνολικό του έργο, καταδεικνύει συγκλονιστικά την άνιση και επιλεκτική αντιμετώπιση των ανθρώπων από την εκτελεστική και δικαστική εξουσία, τον παραλογισμό και τη φρικαλεότητα του ρατσισμού.

Στοχαζόμενη το μοναδικό φινάλε του Πολάνσκι, με την ατάκα «Forget it, Jake, it’s Chinatown», αλλά και το πρόσφατο «Μαζί ή τίποτα» του Ακίν, νομίζω πως αξίζει να παρατηρηθεί η «εκλεκτική συγγένεια» των μεγάλων σκηνοθετών, εν γνώσει ή εν αγνοία τους.

Υπέροχο σε κάθε λεπτομέρεια, σκηνοθετικά, μουσικά, υποκριτικά, το «Ragtime» αποτελεί υψηλότατη στιγμή της έβδομης τέχνης. Είναι μια κινηματογραφική ελεγεία για την ακεραιότητα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τον αυτοσεβασμό. Για το τίμημα του να έχεις αρχές. Για την ελευθερία στ’ αλήθεια.

«Amadeus»

«Μου φάνηκε πως άκουγα τη φωνή του Θεού» λέει ο Σαλιέρι για τις παρτιτούρες του Μότσαρτ σε μια σκηνή της ταινίας. Ο Μίλος Φόρμαν δουλεύει πάντοτε σε ιδιαίτερα σενάρια (είτε δικά του είτε άλλων συγγραφέων) και στο συγκεκριμένο σενάριο του Πίτερ Σάφερ υπάρχει ένα υπέροχο εύρημα: η ιστορία της απόλυτης ιδιοφυΐας εκτυλίσσεται μέσα απ’ τα μάτια μιας μετριότητας.

Ο Σαλιέρι αντιλαμβάνεται -και αυτό τον κατατρώει- πως το θεϊκό χάρισμα δεν ανήκει στον ίδιο, που τα κάνει όλα σωστά, αλλά στον μέθυσο, αναιδή, ασυνεπή και γυναικά Μότσαρτ. Ο Φόρμαν σκιαγραφεί σπαρακτικά τη συνθετότητα και πολυπλοκότητα του εξαιρετικού ταλέντου.

Η απίστευτης ομορφιάς υπερπαραγωγή του φωτίζει με ευαισθησία και ειλικρίνεια την προσωπικότητα του άντρα πίσω από την ωραιότερη μουσική που γράφτηκε ποτέ. Σε ένα θεσπέσιο ψυχογράφημα αποτυπώνει την επαναστατική φύση του, τις εμμονές, τον φόβο του θανάτου και τον κλονισμένο ψυχισμό του. Τις εκλάμψεις δημιουργίας και τη μοναξιά της κατάθλιψης.

Ο Τομ Χαλς στον πρωταγωνιστικό ρόλο, με τις punk περούκες και το νευρικό γέλιο του, είναι καθηλωτικός. Ο Εϊμπραχαμ δίπλα του ιδανικός κακός. Ο συγκινητικός «Amadeus» (1984) γελοιοποίησε τη σοβαροφάνεια και απέσπασε 8 Οσκαρ (από τα 11), αποθεώνοντας τον Μότσαρτ και τον Φόρμαν.

«The People vs Larry Flynt» («Υπόθεση Λάρι Φλιντ»)

Καμιά άλλη δουλειά του Μίλος Φόρμαν δεν χτυπήθηκε τόσο ενορχηστρωμένα όσο η «Υπόθεση Λάρι Φλιντ». Οργανώσεις και σωματεία ποικίλων ειδών και πεποιθήσεων εκστράτευσαν εναντίον της ταινίας προκειμένου να μη βραβευτεί.

Πέραν των ανυπόστατων κατηγοριών περί στήριξης της πορνογραφίας και ηρωοποίησης του Φλιντ, ο Φόρμαν δέχτηκε επίθεση ακόμα και για την επιλογή της Κόρτνεϊ Λοβ για τον ρόλο της Αλθέα. Γεγονός που αποτελεί ειρωνεία αν σκεφτεί κανείς πως αυτό το κινηματογραφικό διαμάντι είναι ένας ύμνος για το δικαίωμα της ελευθερίας του λόγου!

Γυρισμένο το 1996, ασχολείται με ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο σήμερα που το διαδίκτυο δαιμονοποιεί το γυμνό σώμα (το Instagram απαγορεύει το γυναικείο στήθος!) και η καταστολή της ελεύθερης έκφρασης ανατέλλει ξανά (με διάφορους μανδύες).

Στη σπουδαία αυτή ταινία, όπου ο εκπληκτικός Γούντι Χάρελσον δίνει ρεσιτάλ ερμηνείας, ο Φόρμαν εξηγεί πως ο πραγματικός πρωταγωνιστής δεν είναι ένα πρόσωπο αλλά το Ανώτατο Δικαστήριο, που όταν δοκιμάστηκε επέλεξε την ελευθερία.

Σε συνέντευξή του στον Τσάρλι Ρόουζ συμφωνεί ως προς την κακή ποιότητα και αισθητική του περιοδικού Hustler και ο δημοσιογράφος τον ρωτά: «Τότε γιατί να κάνεις μια ταινία για τον Λάρι Φλιντ;». Ο Μίλος Φόρμαν απαντά: «Διότι η υπόθεση που έφερε στη Δικαιοσύνη κατέληξε σε μια πολύ σημαντική απόφαση. Και σου λέω, γιατί το γνωρίζω από την εμπειρία της ζωής μου, η ελευθερία του Τύπου είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας. Δεν είναι οι εκλογές ούτε η ελεύθερη αγορά, είναι η ελευθερία του Τύπου. Και αν επιτρέψεις μια χαραμάδα στη λογοκρισία, δεν θα παραμείνει ποτέ χαραμάδα […]».