Για την αγιότητα της ποίησης

Είχε τύχη, αλλά καμιά πρακτική επίδραση, μια σκληρή άποψη του Μπενεντέτο Κρότσε: αν κάποιος εξακολουθεί να γράφει ποιήματα ακόμη και μετά την εφηβεία, ή είναι ένας αυθεντικός ποιητής ή είναι ένας κρετίνος. Σκληρή άποψη, αλλά καθόλου πειστική.

Εξάλλου δεν είναι πάντα εύκολο να διακρίνεις τον αυθεντικό ποιητή από τον κρετίνο∙ ακόμη και ο Κρότσε, αξιολογώντας τους ποιητές, υπέπεσε σε αστοχίες. Αν θέλουμε να ανταλλάξουμε τη σκληρότητα, θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι, όσο πιο μεγάλος ήταν ο ποιητής, τόσο λιγότερο τον καταλάβαινε ο Κρότσε (είναι γνωστές οι περιπτώσεις του Δάντη, του Μαντζόνι, του Λεοπάρντι): ο φιλόσοφος δεν είχε το γούστο του άλλου μεγάλου ιστορικού της ιταλικής λογοτεχνίας Φραντσέσκο Ντε Σάνκτις. Τελικά, αναρωτιέμαι αν είναι σωστό να αποδώσουμε γενικά στην ποίηση μια προνομιακή αγιότητα.

Αν ο Τσόρτσιλ πήγαινε στη λίμνη του Κόμο για να ζωγραφίσει ακουαρέλες, αν ο Χίτλερ, όταν ήταν ο κυρίαρχος ηγέτης της Γερμανίας, ζωγράφιζε κανέναν πίνακα, κανείς δεν θα έβρισκε κατακριτέες αυτές τις ευχάριστες επιλογές τους∙ αν κάποιος σιγοτραγουδά ναπολιτάνικα τραγούδια ή εκείνα που κέρδισαν στη Eurovision, κανείς δεν θα τον χλευάσει γι’ αυτό∙ και όχι όλοι εκείνοι που αγαπούν αυτά τα μουσικά προϊόντα, θα τα αντάλλασσαν με τις μουσικές του Βιβάλντι ή του Μπετόβεν.

Τότε γιατί μας εκπλήσσει αν κάποιος, ακόμη και μετά την εφηβεία, εξακολουθεί να γράφει στίχους ή για χόμπι ή για να δώσει μια σταθερή φόρμα στο μίγμα των συναισθημάτων του ή, έστω, για να εξομολογηθεί; Εξάλλου, η ποίηση δεν είναι ένα θείο όραμα, αλλά μια τέχνη όπως όλες οι άλλες.

Η ποίηση είναι συνείδηση σε κίνηση, ταξίδι των αισθήσεων μέσα από πλέγματα οδών που τέμνονται, τυφλή, αναπάντεχη και, στον βαθμό που η ιστορία καταφέρνει να αλλάξει τον κόσμο και την ανθρώπινη αντίληψη για τον κόσμο, είναι σε θέση να διδαχθεί από την ιστορία. Τραγική διδασκαλία, που επιβάλλει στους ανθρώπους να αναμετρώνται με ανείπωτες βαρβαρότητες, που αποκλείονται από κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά στο όνομα μιας αδικαιολόγητης εμπιστοσύνης στον «πολιτισμό».

Μια διδασκαλία που μπορεί να φαίνεται ως ένα είδος αμάθειας. Η ιστορία διδάσκει να αγνοούμε, να θέτουμε σε αμφισβήτηση ιδέες και εικόνες, να ξαναβλέπουμε δοξασίες και βεβαιότητες, να εξετάζουμε το πεπερασμένο του παρελθόντος και την ταυτότητα του παρόντος. Η ιστορία διδάσκει στην ποίηση την αμείωτη εξαπάτηση του κακού, αναδεικνύοντας την ατέλειωτη βία που κρύβεται πίσω από τις ανθρώπινες προθέσεις, την καταστροφική δύναμη μιας ανακόλουθης εμπιστοσύνης στον εαυτό της και τα ψεύδη μιας κουλτούρας χιλιετιών, τυραννισμένη από ανεκπλήρωτες χίμαιρες.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ