Τον γνωρίσαμε πριν από περίπου έναν χρόνο, όταν η ταινία του «Una famiglia» («Μια οικογένεια») πήρε το πρώτο βραβείο στο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου της Αθήνας. Είχε ήδη προβληθεί στο διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Βενετίας (2017) και είχε ξεσηκώσει πολλές συζητήσεις, αλλά και βίαιες αντιδράσεις.
Θέμα της ταινίας ήταν η απόφαση ενός ζευγαριού να πουλήσει το παιδί του σε ένα ομόφυλο ζευγάρι, κάτι που προκάλεσε την επίθεση ομάδας νεοναζί στον Ιταλό σκηνοθέτη Σεμπαστιάνο Ρίζο, ο οποίος οδηγήθηκε τραυματισμένος στο νοσοκομείο.
Ο ίδιος πρόσφατα βρέθηκε στην Αθήνα για την παρουσίαση του βιβλίου «Αίτνα» του Φώτη Βλαστού, ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Μικρή Αρκτος». Διόλου τυχαίο βέβαια, καθώς ο Ρίζο γεννήθηκε και μεγάλωσε κάτω από την Αίτνα, στην Κατάνια της Σικελίας. «Η Αίτνα είναι ο αληθινός ομφαλός της Μεσογείου», γράφει ο Φώτης Βλαστός. «Με τις εκρήξεις της αλλάζει τη γεωλογία και την ιστορία, πάλι και πάλι». «Η Αίτνα είμαστε εμείς», μας λέει ο 34χρονος Σεμπαστιάνο Ρίζο. «Χωρίς το “ηφαίστειο” δεν θα υπήρχαμε».
• Η Ιταλία είναι μια χώρα σινεμά. Σινεμά και επαναστάσεις και Αναγέννηση. Είστε κομμάτι αυτής της τριάδας;
Δεν ξέρω αν είμαι κομμάτι τους -αυτό καλύτερα να το πουν άλλοι για μένα-, είμαι όμως σίγουρα αποτέλεσμά τους. Εχω γεννηθεί και μεγαλώσει ως συνέπεια αυτών των τριών. Πρόκειται για τρεις γιγάντιες λέξεις που περιέχουν κόσμους ολόκληρους.
Σκηνή από την ταινία του «Μια οικογένεια»
Η Αναγέννηση, για παράδειγμα, είναι κάτι πολύ παλιό αλλά και σύγχρονο μαζί. Από αυτήν εμπνεόμαστε εμείς οι Ιταλοί και, αφού έγινε μια φορά, το περιμένουμε να ξαναγίνει πάλι και πάλι.
Και η αλήθεια είναι πως μετά τα 20 χρόνια της «εποχής Μπερλουσκόνι» που κατέστρεψε πολιτιστικά και πολιτικά τη χώρα μου, νιώθω ότι η περίοδος μετά τον Μπερλουσκόνι και πριν από τον Σαλβίνι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μια μικρή «αναγέννηση» για την Ιταλία. Εκείνη την περίοδο η Ιταλία ξαναγεννήθηκε. Μεταξύ άλλων, και κινηματογραφικά. Τότε ουσιαστικά παρουσιάστηκε ο νέος ιταλικός κινηματογράφος. Επρεπε να πέσει ο Μπερλουσκόνι για να συμβεί αυτό.
• Δηλαδή και ο Σαλβίνι είναι αποτέλεσμα αυτής της «αναγέννησης» μετά τον Μπερλουσκόνι;
Οχι, καθόλου! Μιλάμε για την απόλυτη διαφθορά. Η Ιταλία αυτήν τη στιγμή δεν καταλαβαίνει πόσο μεγάλος καρκίνος είναι ο Σαλβίνι γι’ αυτήν. Δεν είναι βέβαια ο Μπερλουσκόνι, ωστόσο είναι καρκίνωμα. Και μιλώντας ως νέος σκηνοθέτης, πραγματικά αναρωτιέμαι πώς μπορεί να σταθεί το σινεμά απέναντι σε αυτό.
Πριν από τρία χρόνια ο Τζιανφράνκο Ρόσι βραβεύτηκε και έγινε πολύς λόγος γι’ αυτό στην Μπερλινάλε με το ντοκιμαντέρ του «Fuocoammare», αφιερωμένο στη νήσο Λαμπεντούζα, όπου περιγράφει τον αντίκτυπο των μεταναστεύσεων στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Ωστόσο, αυτή η ταινία -ένα τόσο καλό πολιτιστικό προϊόν, που μιλάει αμέσως στην καρδιά- δεν κατάφερε να πείσει τους Ιταλούς να μην ψηφίσουν τον Σαλβίνι. Οπότε η ερώτηση δεν είναι αν μπορεί το σινεμά να αλλάξει τα πράγματα, αλλά αν ο κόσμος -εν προκειμένω οι Ιταλοί- βλέπει σινεμά. Ή τι ταινίες επιλέγει να δει.
• Ξαναγυρνώντας στον ιταλικό κινηματογράφο, είχαμε το υπέροχο ρεύμα του νεορεαλισμού τις δεκαετίες ’50, ’60 (Βισκόντι, Φελίνι, Ντε Σίκα κ.ά.), είχαμε όμως και το πολιτικό σινεμά του Παζολίνι. Τι θα ταίριαζε σήμερα στην Ιταλία;
Θα ταίριαζε ένα σινεμά υπέρ του καθεστώτος και ένα σινεμά εντελώς αντίθετο από αυτό. Ακούστε, υπάρχει μια τεράστια διαφορά σήμερα στην Ιταλία – γιγάντια, θεαματική και είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει: υπάρχει η γενιά των σκηνοθετών άνω των 40 ετών και οι κάτω των 40. Εγώ είμαι 34 και αισθάνομαι τυχερός που κάνω τώρα σινεμά στην Ιταλία, ενώ παράλληλα ανήκω στη δεύτερη γενιά. Γιατί η γενιά αυτή, για πρώτη φορά στην κινηματογραφική ιστορία της χώρας, έχει αναπτύξει ένα συνεργατικό πνεύμα. Για πρώτη φορά οι νέοι (και σε ηλικία) σκηνοθέτες συνεργάζονται μεταξύ τους, συνυπάρχουν καλλιτεχνικά. Κάτι που δεν ισχύει για τους άνω των 40.
Για παράδειγμα οι Σορεντίνο και Γκαρόνε, δύο σπουδαίοι σκηνοθέτες, είναι μονίμως σε τεράστια κόντρα. Ενώ εμείς νιώθουμε την υποχρέωση να συνεργαζόμαστε, εκείνοι όχι. Και ένα προσωπικό παράδειγμα: όταν δέχτηκα την ομοφοβική επίθεση μετά την ταινία μου, δεν ήταν επειδή είμαι ομοφυλόφιλος, αλλά επειδή η ταινία, που μόλις είχε πάει στη Βενετία, είχε ένα θέμα εξαιρετικά ευαίσθητο. Δεν με έβριζαν για τη σεξουαλική μου ταυτότητα. Αυτό που μου έλεγαν ήταν: Δεν έχεις το δικαίωμα να γυρίζεις τέτοια ταινία για την Ιταλία, για τη χώρα μας. Και αυτό είναι ακριβώς ο ορισμός του φασισμού.
• Και τι έκαναν οι συνάδελφοί σας;
Ολοι οι σκηνοθέτες κάτω των 40 με πήραν τηλέφωνο, όλοι μου πρόσφεραν βοήθεια, όλοι με στήριξαν δημόσια. Ενώ οι μεγάλοι σκηνοθέτες, οι μετρ του είδους και δάσκαλοί μας, δεν είπαν κουβέντα. Κανείς! Το θεώρησα απαράδεκτο γιατί οι επιθέσεις δεν ήταν ενάντια σε ένα άτομο, σε μένα, αλλά επιτέθηκαν στην ίδια την τέχνη τους – το σινεμά. Επιτέθηκαν στην ελευθερία της σκέψης. Ο Μπερτολούτσι, που με είχε καλέσει ο ίδιος σπίτι του, βαθιά συγκινημένος από την πρώτη μου ταινία, δεν με πήρε ούτε ένα τηλέφωνο. Και δεν είναι ότι φοβήθηκε να πάρει θέση. Είναι αυτό που έλεγα πριν: δεν ένιωθε κομμάτι ενός συνόλου που πρέπει να υπερασπιστεί. Το ίδιο ισχύει και για τους υπόλοιπους μεγάλους, σε αξία και ηλικία, Ιταλούς σκηνοθέτες.
• Πώς το εξηγείτε αυτό;
Προσωπικά το αποδίδω στα 20 χρόνια του καθεστώτος Μπερλουσκόνι που είχαμε στη χώρα. Δεν άφησε τίποτε όρθιο… Αλλαξε τη νοοτροπία ακόμα και ανθρώπων σπουδαίων.
• Μιλάτε για κοινωνικές εκρήξεις που συνοδεύονται από κοινωνική ανοχή, έστω και σε κάποιο βαθμό. Είστε Σισιλιάνος, από την Κατάνια, κάτω από την Αίτνα – το ηφαίστειο με τις συνεχείς εκρήξεις. Τι θα ήταν η Κατάνια χωρίς την Αίτνα, μεταφορικά και κυριολεκτικά;
Δεν θα υπήρχε. Είναι τόσο απλό – μεταφορικά και κυριολεκτικά.
• Και η ζωή μας; Τι θα ήταν χωρίς το «ηφαίστειο»;
Πρώτα θα σου πω για την Αίτνα: Η Αίτνα είναι ακριβώς το σημείο ένωσης παρελθόντος με το παρόν – συνδέει τους ελληνικούς μύθους με την ιταλική πραγματικότητα. Είναι ανάμεσα στο προφανές και το μη προφανές. Είναι ανάμεσα στη γη και στον ουρανό. Είναι τόσο γήινη όσο και ιερή μαζί. Η Αίτνα δεν είναι τοπίο.
Είναι ένας οργανισμός ζωντανός, σχεδόν ανθρώπινος. Εμείς οι Σικελοί τη θεωρούμε άνδρα και γυναίκα μαζί. Μάλιστα όταν γίνονται δολοφονίες από τη μαφία, συνηθίζεται οι άνθρωποι να κοιτούν την Αίτνα να δουν πώς ανταποκρίνεται για να αποφασίσουν αν αυτές έγιναν για κακό ή για καλό. Τη σεβόμαστε και τη φοβόμαστε ταυτόχρονα… Αυτό δεν ισχύει και για την ίδια τη ζωή;
• Στοιχεία όπως η ματαιοδοξία, η επιβίωση, το καθήκον, η θρησκεία, η πολιτική είναι «όλα προαιώνιοι και περίφημοι λόγοι για να αγνοήσεις το βουνό που καπνίζει πίσω από την πλάτη σου, όλα θαυμάσιοι αποπροσανατολισμοί», όπως γράφει και στο βιβλίο του ο Φ. Βλαστός. Γιατί κάνουμε πως δεν το βλέπουμε;
Γιατί το φοβόμαστε. Και το φοβόμαστε γιατί μας μοιάζει. Οι εκρήξεις του είναι και δικές μας – έστω και αν δεν εκφραστούν ποτέ εξωτερικά και μείνουν μέσα μας ως εντάσεις. Μην ξεχνάμε πως το ηφαίστειο είναι μια βαθιά μεσογειακή εικόνα, εγγεγραμμένη στο DNA Ελλήνων και Ιταλών.
Πάντα μου έκανε εντύπωση το πόσο βαθιά νήματα ενώνουν εμάς τους Σικελούς με εσάς τους Ελληνες – σε αντίθεση με το τι μας ενώνει με την υπόλοιπη Ευρώπη, πόσο μάλλον με τη Βόρεια Ιταλία, με την οποία δεν έχουμε καμία σχέση. Οι εσωτερικοί σύνδεσμοι των Σικελών με τους Ελληνες χάνονται στα βάθη των αιώνων. Ενώ με την Ευρωπαϊκή Ενωση; Τι πραγματικά μας ενώνει; Και πόσο ισχυρό είναι αυτό; Καθόλου. Καθόλου ισχυρό δεν είναι – αν υπάρχει.
• Δεν είναι επικίνδυνη μια τέτοια κριτική;
Η κριτική στάση δεν είναι ποτέ επικίνδυνη. Οι περιχαρακώσεις σε μία και μόνη οπτική – αυτές είναι εξαιρετικά επικίνδυνες. Η Ε.Ε. είναι μια τεχνητή ένωση. Με ενοχλεί πολύ ο τρόπος που «κοιτάζει» πάνω στον Νότο: σαν να είμαστε κάτι ανάξιο. Δεν είμαστε τα χαζά παιδιά της Ευρώπης! Είμαστε απλά μια άλλη Ευρώπη – εξίσου χρήσιμη και ικανή.
Μπορούμε να δουλεύουμε, να ζούμε, να αισθανόμαστε και να σκεφτόμαστε πολύ διαφορετικά από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους και ταυτόχρονα να προσφέρουμε τα ίδια, αν όχι πολύ περισσότερα, από αυτούς στην ίδια την Ενωση. Ωστόσο, έχει φανεί ξεκάθαρα πως ούτε μας καταλαβαίνουν ούτε έχουν και καμιά διάθεση να μας καταλάβουν. Γιατί είμαστε διαφορετικοί. Και σήμερα, περισσότερο από ποτέ, ο φόβος για τη διαφορετικότητα κυριαρχεί. Αυτό θεωρώ το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας και θα φανεί ξεκάθαρα και στην Ευρώπη, ειδικά με τις εκλογές που έρχονται.
