Τον χαρακτηρισμό του συγκροτήματος του εργοστασίου της ΠΥΡΚΑΛ στην Ελευσίνα ως μνημείου και ιστορικού τόπου, καθώς και των κτιρίων του Πυροτεχνουργείου και του Γομωτηρίου ως νεότερων μνημείων -χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1930- αλλά και κινητού μηχανολογικού-υλικοτεχνικού εξοπλισμού ζητούν με επιστολές και ψηφίσματα από το υπουργείο Πολιτισμού και το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (ΚΣΝΜ) τέσσερις φορείς που δραστηριοποιούνται στην προστασία της αρχιτεκτονικής και βιομηχανικής κληρονομιάς.
Πρόκειται για την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία για την προστασία της φυσικής και της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς Ελλάδας και Κύπρου ΜONUMENTA, η οποία συνέταξε και τον φάκελο της πρότασης σε συνεργασία με την τοπική Κίνηση Πολιτών Εcoeleusis, την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ), το ελληνικό τμήμα του Διεθνούς Συμβουλίου Μνημείων και Τοποθεσιών ΙCOMOS και τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανώτατων Σχολών (ΣΑΔΑΣ).
Η ιστορία του
Το εργοστάσιο της ΠΥΡΚΑΛ, που βρίσκεται στο 26ο χλμ. της παλαιάς εθνικής οδού Αθηνών-Κορίνθου στην Ελευσίνα, αποτελεί τοπόσημο της βιομηχανικής ιστορίας της πόλης των αρχών του προηγούμενου αιώνα και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της βιομηχανικής κληρονομιάς της Ελλάδας, που άφησε ισχυρό αποτύπωμα στη νεότερη ιστορία της. Η ΠΥΡΚΑΛ δημιουργήθηκε το 1908 ως αποτέλεσμα της συγχώνευσης δύο επιχειρήσεων που είχαν ξεκινήσει τη λειτουργία τους στα τέλη του 19ου αιώνα, της Εταιρείας Ελληνικού Πυριτιδοποιείου, Χημικών και Βιομηχανικών Προϊόντων (γνωστή ως Μπαρουτάδικο), που εξόπλιζε τον ελληνικό στρατό με φυσίγγια, και του Καλυκοποιείου των αδελφών Μαλτσινιώτη, που λειτουργούσε με μεγάλη επιτυχία από το 1891 στον Υμηττό. Το εργοστάσιο έκλεισε το 2017, αφήνοντας πίσω του ένα σπουδαίο κτιριακό απόθεμα και έναν σημαντικό ελεύθερο χώρο. Την ίδια χρονιά αγοράστηκε από την εταιρεία «Ελληνικά Πετρέλαια ΕΛΠΕ», προκειμένου να δημιουργηθεί μια «νεκρή ζώνη» μεταξύ των διυλιστηρίων και του αστικού ιστού.
Το βιομηχανικό συγκρότημα περιλαμβάνει δύο τομείς, στα βόρεια το Πυροτεχνουργείο (83 κτίρια) και στα νότια το Γομωτήριο (51 κτίρια), το μεγαλύτερο μέρος των οποίων χτίστηκε τη δεκαετία του 1930. Ανάμεσά τους βρίσκονται και εμβληματικά κτίρια, όπως οι δύο θολωτές αποθήκες αδρανών υλικών, τα κτίρια των συνεργείων πυροσωλήνων και καψυλίων, ο υδατόπυργος, το συγκρότημα των επτά καταφυγίων, τα κτίρια των γραφείων και το χυτήριο. Σε πολλά από τα προαναφερόμενα κτίρια έχουν εφαρμοστεί πρωτοποριακές τεχνολογίες σκυροδέματος και χωροδικτυωμάτων (στεγάστρων) που εκφράζουν με τρόπο εμβληματικό τη βιομηχανική ανάπτυξη της Ελλάδας. Παράλληλα ο μηχανολογικός εξοπλισμός -κατά κύριο λόγο από μηχανουργεία του Βελγίου, της Γερμανίας και της Γαλλίας, με κάποια δείγματα ελληνικών μηχανουργείων του Πειραιά- τεκμηριώνει τη δυναμικότητα της βιομηχανίας στην εποχή της ακμής της.
Η Σύμβαση της Γρανάδας
Το βιομηχανικό αυτό σύνολο, λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής, τεχνικής, βιομηχανικής, κοινωνικής και εν γένει ιστορικής και επιστημονικής σημασίας του, φέρει όλες εκείνες τις αξίες που, σύμφωνα με τον νόμο «Για την προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» και τη Σύμβαση της Γρανάδας για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ευρώπης, επιτρέπουν τον χαρακτηρισμό του ως μνημείου. «Ο χαρακτηρισμός αυτός πρέπει να αφορά και κινητά αντικείμενα που συνδέονται με τις χρήσεις που είναι σύμφωνες με τον χαρακτήρα του ως μνημείου καθώς και τον περιβάλλοντα χώρο ή στοιχεία αυτού» αναφέρει το ΙCOMOS.
«Η προσπάθεια του σημερινού ιδιοκτήτη, τον Δεκέμβριο 2017, να κατεδαφίσει τα κτίρια, η οποία απετράπη με την παρέμβαση της Κίνησης Πολιτών Ecoeleusis (ανάκληση άδειας τον Ιανουάριο 2018), δείχνει ότι το μνημείο χρήζει προστασίας. Ο εξοπλισμός που σώζεται στο μεγαλύτερο μέρος του αλλά και το αρχειακό υλικό, που παραμένει σε αποθήκες, θα πρέπει άμεσα να προστατευτούν» επισημαίνει η ΜONUMENTA. «Ο χώρος πρασίνου μέσα στον οποίο αναπτύχθηκε η ΠΥΡΚΑΛ μπορεί να αποτελέσει μια τόσο αναγκαία ζώνη προστασίας ανάμεσα στα διυλιστήρια και στην πόλη της Ελευσίνας» σημειώνει η ΕΛΛΕΤ.
Το Ελληνικό Τμήμα της Διεθνούς Επιτροπής για τη Διατήρηση της Βιομηχανικής Κληρονομιάς (TICCIH) εκτιμά ότι τα βιομηχανικά αυτά κατάλοιπα της ΠΥΡΚΑΛ θα εμπλουτίσουν τη βιομηχανική κληρονομιά της Ελευσίνας και ότι είναι δυνατόν να ενταχθούν σε ένα σχέδιο ανάπτυξης του χώρου με πολλαπλά οφέλη για την πόλη και εν όψει της ανακήρυξης της Ελευσίνας ως Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2021.
