Βιβλία-έργα τέχνης

Τα Εξάρχεια από νωρίς το πρωί έως αργά το βράδυ τα βλέπεις να είναι «σκυμμένα» πάνω από τα βιβλία. Σε μια «δύσκολη» γειτονιά για τα τηλεοπτικά κανάλια, τα οποία συνήθως προβάλλουν τα αρνητικά γεγονότα, οι μόνιμοι κάτοικοι προσπαθούν να κάνουν θετικές σκέψεις κι ακόμη θετικότερες πράξεις. Γι’ αυτό στηρίζουν τους χειρώνακτες της βιβλιοδεσίας, καθώς βλέπουν τα χέρια των βιβλιοδετών να χαϊδεύουν, να καθαρίζουν, να δένουν, να συντηρούν βιβλία σπάνια, βιβλία καινούργια, βιβλία αγαπημένα, βιβλία ταλαιπωρημένα.

Επισκεφτήκαμε τέσσερα βιβλιοδετεία, τα οποία ωθούν την τεχνική έως την καλλιτεχνία, κρατώντας στα χέρια μας τον «Πρακτικό Οδηγό της Χειροτεχνίας του Δημοτικού Σχολείου. Η Βιβλιοδετική» του Θεόδωρου Ι. Μαραγκουδάκη, δημοδιδάσκαλου, πτυχιούχου του Τεχνικού Διδασκαλείου και καθηγητή της Χειροτεχνίας του Μαρασλείου Διδασκαλείου. Πρωτοκυκλοφόρησε από τον Εκδοτικό Οίκο Πέτρου Δημητράκου Α.Ε. (1933) και ανατυπώθηκε από τις Εκδόσεις του Φοίνικα του Μπάμπη Λέγγα (2009).

Τον ανοίγουμε και διαβάζουμε τον ορισμό: «Βιβλιοδετική είναι η τέχνη που μας μαθαίνει πώς ράβονται τα φυλλάδια χειρογράφου ή τυπωμένου βιβλίου και πώς ντύνεται τούτο με στερεό κάλυμμα για να μας διευκολύνη στην ανάγνωσή του και για να το προφυλάσση από τη φθορά».

Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι η βιβλιοδεσία είναι πολύ παλιά τέχνη, πιο παλαιά από την τυπογραφία. Γεννιέται μαζί με τον κώδικα, δηλαδή το βιβλίο στη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα.

Με την εμφάνιση του χριστιανισμού, ο κύλινδρος -δηλαδή ο πάπυρος που τυλιγόταν γύρω από ένα ξύλινο στέλεχος- αντικαθίσταται από τον κώδικα, δηλαδή το τετράγωνο βιβλίο, για το οποίο χρησιμοποιείται η περγαμηνή.

Η βιβλιοδετική, όταν πρωτοεμφανίζεται ονομάζεται στάχωσις, και γίνεται κυρίως σε μοναστήρια. Κατά τη βυζαντινή εποχή και κατά τους μέσους αιώνες στη Δύση, το κάλυμμα των βιβλίων γίνεται από λεπτό σανίδι ντυμένο με λεπτό δέρμα ή μεταξωτό πανί ή βελούδο και στολίζεται με πολύτιμα πετράδια και ασημένιες ροζέτες.

Η χειροτεχνική αυτή τέχνη αρχίζει να συστηματοποιείται και να παίρνει τη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, όταν ανακαλύφθηκε η τυπογραφία. Στην αρχή τη συναντάμε στα τυπογραφεία, ενώ αργότερα αρχίζουν να παρουσιάζονται μηχανές και να περνάει στη βιομηχανοποιημένη μορφή της.

Για να έρθουμε στα δικά μας, η ιστορία του βιβλίου παρουσιάζει άνθηση στα κέντρα του παροικιακού Ελληνισμού κατά τη διάρκεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, οπότε οι ελληνικές κοινότητες στηρίζουν και ευνοούν την εκδοτική δραστηριότητα και παράλληλα τη βιβλιοδεσία.

Η ελληνική βιβλιοδεσία από την προεπαναστατική περίοδο δέχεται τις επιρροές του δυτικού κανόνα, ενώ τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας υπερασπίζεται την εκμάθηση της βιβλιοδετικής τέχνης.

Το νήμα της βιβλιοδεσίας ως τέχνης τραβιέται χωρίς να σπάσει έως και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά τη μεταπολεμική περίοδο, η κακή ποιότητα των εκδόσεων παρασύρει σε παρακμή και τη βιβλιοδεσία.

«Η μεταπολεμική κακογουστιά χτύπησε και τη βιβλιοδεσία. […] Ωστόσο ο μοναχικοί βιβλιοδέτες πάντα υπάρχουν. Δεν κερδίζουν βέβαια και δεν μπήκαν στα γρανάζια της νέας βιομηχανικής βιβλιοδεσίας», σημειώνει ο ποιητής Μάνος Ελευθερίου.

Προς τα τέλη του εικοστού αιώνα, γίνονται προσπάθειες αναβίωσης της ελληνικής καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας ως μελετώμενου παρελθόντος και ζώσας πραγματικότητας.

Στη δεύτερη δεκαετία του νέου αιώνα μας, οι τέσσερις βιβλιοδέτες μας επιλέγουν να υπηρετούν την τέχνη τους στα εργαστήριά τους, σκυμμένοι ατελείωτες εργατοώρες επάνω στις διαφορετικές μορφές των βιβλίων.

Κυρίαρχη η μινιμαλιστική αισθητική

Ο Μπάμπης Λέγγας έμαθε από τους παλαιούς καλλιτέχνες της βιβλιοδεσίας μέσα από τη Σχολή Βιβλιοδεσίας τού πάλαι ποτέ ΕΟΜΜΕΧ, με δασκάλους τούς Ανδρέα Γανιάρη και Γιώργη Βαρλάμο.

Σήμερα βρίσκουμε το Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα επί της οδού Ζωοδόχου Πηγής 49-51. Παράλληλα διατηρεί τις Εκδόσεις του Φοίνικα, έναν εκδοτικό οίκο με συλλεκτικά βιβλία, τα οποία όμως δεν είναι απαγορευτικά ως προς την αγορά τους.

Η περιπέτειά του αρχίζει το 1990 και στο τέλος αυτής της δεκαετίας εκδίδει τον «Βιβλιοαμφιάστη», μια περιοδική έκδοση για την ιστορία και την τέχνη της ελληνικής βιβλιοδεσίας.

«Για τις βιβλιοδεσίες του το εργαστήριο», μας λέει ο Μπάμπης Λέγγας, «στηρίζεται στη μελέτη και τη γνώση της παράδοσης, την οποία συνδυάζει με τη σύγχρονη εικαστική αντίληψη. Το παλαιό συνδιαλέγεται με το νέο σε ό,τι αφορά την αισθητική, την τεχνική, τα υλικά, τη διακόσμηση και τα κοσμήματα».

«Η βιβλιοδεσία», συνεχίζει, ενώ μας ξεναγεί στους χώρους του, «συνδυάζει στοιχεία και οδούς ετερόκλητες: στοιχεία θεωρητικά και πρακτικά, εικαστικά και τεχνικά. Στην υπηρεσία της θέτει τους πάντες: καλλιτέχνες, τεχνίτες, επιστήμονες, ερευνητές της ιστορίας της, συντηρητές, μέχρι και τους ευαίσθητους κληρονόμους παλαιών βιβλιοδεσιών. Σε ένα εργαστήριο βιβλιοδεσίας η παράδοση και οι τρόποι της αναμετριούνται με το σήμερα, με τις ανάγκες και την κυρίαρχη, μινιμαλιστική στις μέρες μας αισθητική».

Το εργαστήριο αποτελεί έναν χώρο διαρκούς μαθητείας και διαρκούς διαλόγου: «Νέοι άνθρωποι μαθαίνουν την τέχνη ή συμπληρώνουν την εμπειρία τους. Πολλά από τα βιβλιοδετεία της Αθήνας και της επαρχίας στελεχώνονται σήμερα από τέτοιους ανθρώπους, που διαφυλάσσουν τη γνώση και την ευαισθησία για τη βιβλιοδεσία».

Βιβλιοδεσία τέχνης και συντήρηση βιβλίων, γράφει η κάρτα της Ευαγγελίας Μπίζα, μαθήτριας της Φρόσως Γανιάρη, η οποία διατηρεί το εργαστήρι της -εδώ και είκοσι χρόνια- επί της οδού Καλλιδρομίου 81-83. Δεν αντιμετωπίζει το αντικείμενό της ως μουσειακό είδος, αλλά ως κάτι το ζωντανό και πάντα προς διερεύνηση:

«Το ενδιαφέρον για τη χειροποίητη βιβλιοδεσία και την τυπογραφία έχει ανανεωθεί, κυρίως στον χώρο της οπτικής επικοινωνίας και των γραφικών τεχνών. Ο όρος “book art” περικλείει κάθε απόπειρα έκφρασης που έχει το βιβλίο ως επίκεντρο, με τη συμβατική ή όχι μορφή του, εφόσον πολλές φορές δεν υιοθετείται το κλασικό ορθογώνιο σχήμα. Τα βιβλία καλλιτεχνών είναι έργα τέχνης που χρησιμοποιούν τη μορφή του βιβλίου. Συχνά εκδίδονται σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων ενώ μερικές φορές παράγονται ως μοναδικά αντικείμενα».

Τέχνη και τεχνική, δύο τρόποι να μιλήσεις για τη βιβλιοδεσία: «Βιβλιοδεσία δεν είναι μόνο το εξώφυλλο. Το χειροτεχνικό μέρος δεν υποτιμάται στη διαδικασία της δημιουργίας. Απαιτείται επιδεξιότητα και βαθιά γνώση των τεχνικών ώστε να δημιουργηθεί ένα αρμονικό σύνολο. Ενα βιβλίο μπορεί να είναι δεμένο όμορφα με ποιοτικά υλικά, με ακριβά δέρματα και ωραία χαρτιά και να είναι απόκτημα για μία βιβλιοθήκη. Οταν όμως το βιβλίο, προϊόν της πνευματικής εργασίας του συγγραφέα, συνομιλεί με το έργο του εικονογράφου ή χαράκτη και ολοκληρώνεται στα χέρια του βιβλιοδέτη με μια βιβλιοδεσία εικαστική, η οποία αντλεί έμπνευση από το κείμενο και την εικόνα, μπορεί να αποτελέσει ένα αντικείμενο τέχνης».

Το βιβλίο, ερέθισμα για όλες τις αισθήσεις

Η δραματικότητα της βιβλιοδεσίας. Ως ένα έργο ανοιχτό και σε διαρκή δημιουργία. Προσωπικό βίωμα, το κείμενο ως σκηνή έκφρασης, ο στοχασμός και ο αναστοχασμός, οι τρόποι και οι τεχνικές ως οχήματα εικαστικής τελείωσης:

«Το βιβλίο αποτελεί ερέθισμα για όλες σχεδόν τις αισθήσεις. Αφή, ακοή, όσφρηση, όραση. Με το κείμενο ως σημείο εκκίνησης, το συναίσθημα μετατρέπεται σε εικόνα. Σκοπός μου είναι να αποδώσω την ατμόσφαιρά του. Κάθε βιβλίο που καλούμαι να δέσω με βάζει σε μία διαδικασία έρευνας και ενδοσκόπησης. Μελετώ το κείμενο και το αφήνω να επιδράσει μέσα μου μέχρι να ανακαλύψω ερεθίσματα που θα με οδηγήσουν στην τελική δημιουργία. Χρησιμοποιώ στοιχεία της αρχιτεκτονικής του βιβλίου και τα εντάσσω στην τελική σύνθεση».

Η βιβλιοδέτις Θάλεια Μιχελάκη είναι πρόεδρος της ομάδας «Φίλοι της Βιβλιοδετικής Τέχνης», μέλος της διεθνούς ARA (Les amis de la reliure d’ art), την οποία ίδρυσε ο βιβλιόφιλος και συλλέκτης Μαρσέλ Γκαριγκού (1916-1998). Τη βρήκαμε σκυμμένη πάνω από ένα σώμα εφημερίδων επί της οδού Ζωοδόχου Πηγής 31.

«Η ARA Ελλάδας -μας περιγράφει-, μέσα στα 22 χρόνια δράσης της, έχει πραγματοποιήσει ομιλίες και εκθέσεις καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας. Εχουν διοργανωθεί σεμιναριακές συναντήσεις, με αποτέλεσμα το κοινό να μη μένει ένας απλός θεατής των βιβλίων-έργων τέχνης, αλλά να μπαίνει ενεργά στη βιβλιοδετική διαδικασία. Τελευταία δράση μας υπήρξαν οι “Ημέρες Βιβλιοδετείων”, το διήμερο 10 & 11 Νοεμβρίου 2018. Ως στόχο είχε να μπουν στα εργαστήρια άνθρωποι που θα έρχονταν ίσως και για πρώτη φορά σε επαφή με τη βιβλιοδεσία. Δέκα εργαστήρια και ισάριθμοι τεχνίτες-μέλη της ομάδας ξενάγησαν τους επισκέπτες στα εργαλεία, στα υλικά, στις τεχνικές, στην ιστορία της βιβλιοδεσίας».

Το βιβλίο ως αυτόνομο έργο τέχνης. Πώς λειτουργεί στους σύγχρονους καιρούς μας ως εικαστικό έργο με τη χρήση πολλών και πολλαπλών υλικών, τη ρωτάμε.

«Η βιβλιοδεσία συμπορεύεται από την αρχή της με το βιβλίο στη μορφή που το γνωρίζουμε σήμερα (κώδικας) και είχε πρωταρχικό στόχο την προστασία του πολύτιμου περιεχομένου: της γραφής. Με δυνατά υλικά, όπως το δέρμα ή η περγαμηνή στο εξώφυλλο, σώθηκαν ώς τις μέρες μας πολύτιμα χειρόγραφα. Ανάλογα με τη χρηστικότητα των βιβλίων, αναπτύχθηκαν διαφορετικές τεχνικές και χρησιμοποιήθηκαν ποικίλα διακοσμητικά μοτίβα. Στη σύγχρονη βιβλιοδετική πραγματικότητα, πραγματοποιούνται μεγάλες εικαστικές εκθέσεις βιβλιοδεσίας τέχνης όπου οι τεχνικές αιώνων αποδομούνται και επαναδομούνται σε νέο ύφος. Το ίδιο ισχύει και για τα υλικά: το δέρμα, το χαρτί, η περγαμηνή, το ύφασμα και οι λινές κλωστές μπορούν να συνυπάρχουν με το πλεξιγκλάς, το πλαστικό ή το λινόλεουμ και το συρματόσχοινο ή τα μεταλλικά νήματα. Ο βιβλιοδέτης, γνωρίζοντας καλά την ιστορία της βιβλιοδεσίας, χρησιμοποιεί στοιχεία και πρακτικές του παρελθόντος και με νέα υλικά δημιουργεί ελεύθερα, πάντα σε συνάρτηση με το περιεχόμενο, αλλά χωρίς περιορισμούς, ακολουθώντας συχνά τις σύγχρονες τάσεις της τέχνης. Το πρωταρχικό ζητούμενο, η διατήρηση του περιεχομένου στον χρόνο, συνεχίζει να ικανοποιείται, ενώ όμως ταυτόχρονα ικανοποιείται και η ανάγκη έκφρασης του βιβλιοδέτη και μάλιστα σε έναν καμβά τριών διαστάσεων (εξώφυλλο, ράχη, οπισθόφυλλο)».

Πειραματισμός με νέες ιδέες και νέα υλικά

Η τέχνη σας είναι ένας ζωντανός οργανισμός που συνεχώς εξελίσσεται. Πού οφείλεται αυτή η «κινητικότητά» της;

«Στο κομμάτι που αφορά τη βιβλιοδεσία τέχνης, η εξέλιξη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την προσωπική ανάγκη του εκάστοτε βιβλιοδέτη να βελτιωθεί, να πειραματιστεί, να δοκιμάσει νέες ιδέες και νέα υλικά. Ταυτόχρονα σε μια ροή της κοινωνίας προς τον νεωτερισμό, η βιβλιοδεσία έχει την ανάγκη να δηλώσει πως δεν είναι προϊόν μόνο του κλασικού τρόπου, αλλά ότι μπορεί να υπάρξει και πρωτοποριακή ή ότι μπορεί να συμπλεύσει με σύγχρονες ανάγκες και έννοιες (π.χ. upcycling). Οσον αφορά την καθημερινή πρακτική στα ελληνικά εργαστήρια καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας, η κινητικότητα οφείλεται και στην ίδια την αγορά. Μια πρωτότυπου ντιζάιν και μικρού τιράζ πολυτελής συσκευασία, για παράδειγμα, είναι ένα αντικείμενο στο οποίο οι τεχνικές μας βρίσκουν εφαρμογή και το οποίο μπορεί να φέρει σαν αντιδάνειο φρέσκο αέρα δημιουργίας στους χώρους και τους ανθρώπους της κλασικής βιβλιοδεσίας».

«Θα αντέξω την κρίση»

Από το 1999 μαθητεύει στην τέχνη της η Μαριάννα Κοιλάκου. Αρχικά με τη Φρόσω Γανιάρη και ακολούθως με τους Νίκο Καραμέτο, Γεράσιμο Χρηστάκη, Στέφανο Κολοβούρη (χρυσοτυπία).

Στο ισόγειο μικρό μαγαζί της οδού Τρικούπη 38 εμφανίζεται το πρόσωπό της, όταν πριν από λίγο ήταν «χαμένο» ανάμεσα σε στοίβες βιβλίων.

«Ο άνθρωπος από την αρχή της ύπαρξής του κατάλαβε την ανάγκη της αποτύπωσης των σκέψεών του, των απόψεών του, των γνώσεων και έτσι ανακάλυψε τη γραφή για να μην ξεχνά ό,τι έχει μάθει και ό,τι έχει γνωρίσει αλλά και να μεταδίδει τις γνώσεις αυτές στις επόμενες γενεές. Επρεπε όμως να συγκεντρώσει όλα αυτά τα κείμενα που αφορούν ένα συγκεκριμένο θέμα σε ένα ενιαίο κείμενο και κάτω από την ανάγκη αυτή ανακάλυψε τη βιβλιοδεσία με τις διάφορες μορφές της, από τον πάπυρο παλιότερα έως το τυπογραφικό χαρτί με τη σημερινή του μορφή. Ετσι λοιπόν η βιβλιοδεσία από την αρχή της ύπαρξής της έως και σήμερα επιβίωσε και θα επιβιώνει γιατί οι γνώσεις δεν τελειώνουν ποτέ», την ακούμε να αναζητά τις απαρχές της γραφής, της ανάγνωσης, της τυπογραφίας και της βιβλιοδεσίας, αυτόν τον άρρηκτο συγκοινωνούντα κύκλο».

Τι σημαίνει καλλιτεχνική βιβλιοδεσία, προσπαθούμε να της εκμαιεύσουμε:

«Η δημιουργία μιας βιβλιοδεσίας και ειδικότερα μιας καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας εξαρτάται από τα συναισθήματα, τις ιδέες, τους οραματισμούς, την εμπειρία και το καλλιτεχνικό ταλέντο του βιβλιοδέτη. Ο καλλιτέχνης βιβλιοδέτης πρέπει να ερευνά και να γνωρίζει το ουσιαστικό περιεχόμενο του βιβλίου, γιατί αυτό θα τον οδηγήσει στο να προσαρμόσει τις γνώσεις του ανάλογα με το θέμα του βιβλίου και να κάνει τη σωστή τελική επιλογή, χρησιμοποιώντας διάφορες τεχνικές που έχουν να κάνουν με τη συρραφή των σελίδων του βιβλίου, την επιλογή των υλικών για το ντύσιμο του εξώφυλλου και την τεχνοτροπία που θα χρησιμοποιήσει για την απεικόνιση του θέματος, όπως παραστάσεις με ζωγραφική, πυρογραφία, γλυπτική, ανάγλυφα».

Η περίοδος της παρατεταμένης κρίσης πώς έχει επιδράσει στο επάγγελμα;

«Επειδή η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία με την οποία ασχολούμαι δεν αφορά είδος πρώτης ανάγκης, η οικονομική κρίση μείωσε τα έσοδά μου με αποτέλεσμα σήμερα να καλύπτω τουλάχιστον τις δαπάνες μου. Οι περισσότεροι πελάτες μου ζητούν πλέον λιτές μορφές βιβλιοδεσίας και λίγοι είναι εκείνοι που μπορούν να ανταποκριθούν στο κόστος μιας καλλιτεχνικής βιβλιοδεσίας ενός βιβλίου. Πιστεύω όμως ότι επειδή η αγάπη για την αισθητική του βιβλίου πάντα θα υπάρχει, χάρη στους βιβλιόφιλους πελάτες μου, στο καλλιτεχνικό μου ταλέντο και στην επιμόρφωσή μου σε νέες ιδέες και τεχνοτροπίες θα αντέξω την κρίση».