Ο χώρος δίπλα στον επιβλητικό σταθμό του Ηλεκτρικού στον Πειραιά και πολύ κοντά στο λιμάνι είναι γνωστός ως πλατεία Ιπποδάμειας, αλλά μάλλον πρόκειται για… τοπωνυμικό λάθος. Είναι φανερό ότι οι δημοτικές αρχές και οι πολίτες δεν ήθελαν να τιμήσουν την Ιπποδάμεια, σύζυγο του Πέλοπα που την απέκτησε νικώντας τον πατέρα της, τον Οινόμαχο, η οποία δεν έχει ιστορική σχέση με το πρώτο λιμάνι της χώρας.
Πρόκειται για την πλατεία Ιππόδαμου και είναι το ελάχιστο δείγμα ευγνωμοσύνης προς τον θεμελειωτή της πολεοδομίας, ο οποίος είχε βάλει τη σφραγίδα του στην άψογη ρυμοτομία της αρχαίας πόλης του Πειραιά.
Γεννημένος στη Μίλητο το 498 π.Χ., σπούδασε αρχιτεκτονική και αστρονομία, ασχολήθηκε με τη φιλοσοφία, τη φυσική, τα μαθηματικά και τη μετεωρολογία, αλλά ήταν ο πρώτος που μίλησε για «την πόλεων διαίρεσιν». Εχει ενδιαφέρον η προσκόλλησή του στον αριθμό τρία, που σημαδεύει τις φιλοσοφικές θεωρίες του οι οποίες αποτελούν ώς σήμερα το ζητούμενο για οικιστική ανάπτυξη μιας περιοχής.
Η ιδανική πόλη
Κατά τον Ιππόδαμο, η ιδανική πόλη πρέπει να έχει πληθυσμό έως 50.000 κατοίκους, τους οποίους είχε χωρίσει σε τρεις τάξεις: τους πολεμιστές, τους τεχνίτες και τους γεωργούς. Είχε θεσπίσει επίσης τρεις κατηγορίες για την ιδιοκτησία επί της γης: την ιερή, τη δημόσια και την ιδιωτική, προβλέποντας παράλληλα όριο στην ατομική περιουσία. Τρία ήταν και τα βασικά αδικήματα επί των οποίων γνωμοδοτούσαν και επέβαλλαν ποινές οι δικαστές: απρόκλητη επίθεση, ζημιά και ανθρωποκτονία.
Η έννοια όμως που επέβαλε το όνομά του σε όλα τα εγχειρίδια πολεοδομίας είναι η «ιπποδάμειος νέμεσις». Με αφετηρία το ρήμα νέμω, που σημαίνει διανέμω, ο Ιππόδαμος θέσπισε το σύστημα της ορθογώνιας διαίρεσης της έκτασης μιας οργανωμένης πόλης, η οποία αποτελείται από παράλληλους δρόμους, με οριζόντια και κάθετη διάταξη, που σχηματίζουν τα οικοδομικά τετράγωνα. Σε αυτή την ορθογωνισμένη διάταξη χωρούσαν οικόπεδα με ίσες διαστάσεις, ώστε να αποτυπώνουν στον χώρο την ισότητα των πολιτών που οραματίστηκε. Ο σωστός προσανατολισμός των οικοδομικών μονάδων εξασφάλιζε την καλύτερη προφύλαξη από τις καιρικές συνθήκες, ενώ υπήρχε πρόβλεψη για τις υποδομές κοινής χρήσης.
Το πρωτοποριακό, ώς σήμερα, σύστημα εφαρμόστηκε από τον Ιππόδαμο πρώτη φορά στη Μίλητο και ακολούθησαν σπουδαία κέντρα της αρχαιότητας, όπως η Ολυνθος, η Αλεξάνδρεια και η αρχαία Μεσσήνη. Εχει ενδιαφέρον ότι οι αρχές του τηρήθηκαν και σε σύγχρονες πόλεις σε όλο τον κόσμο, με πιο χαρακτηριστικό το Big Apple, την «καρδιά» της Νέας Υόρκης.
Η φήμη του Ιππόδαμου εξαπλώθηκε πολύ γρήγορα και το 460 π.Χ. τον κάλεσε ο Περικλής για να του αναθέσει τα σχέδια για το επίνειο της Αθήνας. Ο Πειραιάς είχε τότε σχεδόν μηδενική κατοίκηση και αυτό ήταν το στοιχείο που βοήθησε στην επιλογή του ορθογώνιου συστήματος ανάπτυξης της νέας πόλης.
Βασικό στοιχείο της ήταν η Ιπποδάμειος Αγορά, η οποία έχει ενδιαφέρον γιατί απευθυνόταν μόνο στους κατοίκους του Πειραιά, ενώ είχε προβλεφθεί άλλος χώρος για τους επισκέπτες και τους ναυτικούς.
Εκτός από τις εμπορικές χρήσεις που στεγάζονται σε μια αγορά, διέθετε υποδομές για γυναίκες και παιδιά, στοιχεία που παραπέμπουν στα σύγχρονα Malls…
Ηταν όμως το κέντρο όλων των δραστηριοτήτων του Πειραιά και σε αυτή γίνονταν οι σπουδαίες ανακοινώσεις προς τους πολίτες.
Οι έρευνες
Για δεκαετίες η θεση της Ιπποδάμειας Αγοράς ήταν αντικείμενο έρευνας των αρχαιολόγων και ο εντοπισμός της έγινε από τύχη, μόλις το 1988, κατά την εκσκαφή σε οικόπεδο της οδού Υψηλάντου, όταν ήρθαν στο φως στοιχεία της Σκευοθήκης του Φίλωνος, του πιο λαμπρού κτιρίου του αρχαίου Πειραιά στο οποίο φυλασσόταν εξοπλισμός πολεμικών πλοίων.
Με βάση αρχαίες επιγραφές, η Σκευοθήκη κατασκευάστηκε στα όρια της Αγοράς, η οποία βρισκόταν πάνω σε μεγάλη λεωφόρο που ξεκινούσε από τον λόφο του Προφήτη Ηλία όπου λειτουργούσε το ιερό της Μουνιχίας Αρτέμιδος. Με αυτά τα ευρήματα, οι ειδικοί συμφωνούν ότι η Ιπποδάμειος Αγορά καταλάμβανε μεγάλη έκταση, η οποία, με σημερινά τοπόσημα, ξεκινούσε από την πλατεία Κανάρη και έφτανε ώς την οδό Τσαμαδού.
Η πολιτογραφημένη ως «πλατεία Ιπποδάμειας» δεν έχει σχέση με την Ιπποδάμεια Αγορά της αρχαιότητας. Βρίσκεται στη δυτική πλευρά του Πειραιά, πολύ κοντά στο λιμάνι και τον ιστορικό σταθμό του Ηλεκτρικού.
Ο τελευταίος ήταν ο λόγος για τον οποίο επιλέχθηκε η έκταση των έξι στρεμμάτων για να κατασκευαστεί το αμαξοστάσιο των «πράσινων» λεωφορείων, που ανήκαν στον ΕΗΣ, τον φορέα που διαχειριζόταν την ηλεκτροκίνητη γραμμή Πειραιάς-Κηφισιά, τον πρόδρομο του μετρό.
Ιδρύθηκαν το 1954 και λειτούργησαν ένα χρόνο αργότερα στις γραμμές που ώς τότε εξυπηρετούνταν από ιδιώτες και κάλυπταν εναλλακτικές διαδρομές ανάμεσα σε δύο σταθμούς του Ηλεκτρικού.
Το πρώτο δρομολόγιο συνέδεε τον Πειραιά με το Ζάππειο και στη συνέχεια προστέθηκαν και άλλα. Η αντίστροφη μέτρηση άρχισε το 1991, με την ιδιωτικοποίηση των αστικών συγκοινωνιών από την τότε κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Στις αρχές του 1999 καταργήθηκαν και οι τελευταίες γραμμές Σύνταγμα-Πειραιάς και Ομόνοια-Πειραιάς, φέρνοντας μαζί και το τέλος των ιστορικών «πράσινων» λεωφορείων.
1. Αναξιοποίητο
Το αμαξοστάσιο των «πράσινων» λεωφορείων άρχισε να κατασκευάζεται το 1956 και ολοκληρώθηκε δύο χρόνια αργότερα. Είναι ένα κτίριο μεγάλων διαστάσεων με δίρριχτη στέγη, χωρίς εσωτερικά χωρίσματα, για να γίνονται οι ελιγμοί και η στάθευση των οχημάτων. Από τον Φεβρουάριο του 1999 έχει μείνει αναξιοποίητο.
2. Το «διαμάντι»
Το Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος, το οποίο διευθύνει ο καθηγητής του Πολυτεχνείου και υποψήφιος δήμαρχος Πειραιά Νίκος Μπελαβίλας, έχει από χρόνια εντοπίσει το πολεοδομικό «διαμάντι» και πριν από μια διετία πρότεινε την ανάδειξή του με μια πρόταση του ακολουθεί τα χνάρια της Ιπποδάμειας Αγοράς. Θα κυριαρχούν οι εμπορικές χρήσεις, αλλά θα συνυπάρχουν με χώρους κοινωνικών δράσεων και εστίασης. Η πρόταση είχε μείνει στα αζήτητα, αλλά υιοθετήθηκε πρόσφατα από την Περιφέρεια Αττικής, η οποία έχει κάνει ήδη συζητήσεις με τη διοίκηση της ΣΤΑΣΥ, του φορέα διαχείρισης του μετρό και του Ηλεκτρικού που είναι ο ιδιοκτήτης του χώρου, αλλά και τον Οργανισμό Κεντρικών Αγορών και Αλιείας (ΟΚΑΑ).
3. Αγορανομείο
Στην αρχαία Ιπποδάμεια Αγορά λειτουργούσε Αγορανομείο, που έκανε ελέγχους για τη σωστή λειτουργία των συστημάτων μέτρησης των αγαθών και καθόριζε τις τιμές των προϊόντων. Είχε επίσης ευθύνη για τον έλεγχο της νοθείας και της απόκρυψης αγαθών. Στα εισαγόμενα είδη επιβαλλόταν φόρος ίσος με το 1/50 της αξίας τους.
