Για τα ζώα που χάσαμε από τη ζωή μας

Σε μια κοινωνία πλημμυρισμένη απο κατοικίδια, που κυριολεκτικά είναι αντικείμενα λατρείας, σε έναν κόσμο όπου εκατομμύρια άνθρωποι τρέχουν καθημερινά σε γιγαντιαίους ζωολογικούς κήπους να θαυμάσουν άγρια είδη σε κλουβιά, έχει νόημα να αναρωτιέται κανείς ποια ειναι η σχέση μας με τα ζώα, πώς τα βλέπουμε, τα χρησιμοποιούμε, τα βάζουμε στη ζωή μας;

Προλαβαίνουμε, άραγε, μέσα σε όλες τις άλλες παραμορφώσεις του πολιτισμού μας, να αφιερώσουμε λίγες σκέψεις πάνω σε μια τόσο σημαντική παράμετρο της ανθρώπινης ζωής, τη συνύπαρξη με τα ζώα, αρχαία όσο και ο κόσμος, που με το πέρασμα στου χρόνου αλλοιώθηκε;

Το 21ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (1-10 Μαρτίου) αποφάσισε ένα από τα κεντρικά του αφιερώματα να έχει τίτλο «Γιατί να κοιτάξουμε τα ζώα;», με ένα ιδιαίτερο και προωθημένο σκεπτικό.

Το αφιέρωμα εμπνέεται από το ομώνυμο, επιδραστικό δοκίμιο του Τζον Μπέρτζερ (1962-2017), κορυφαίου Βρετανού ριζοσπάστη διανοούμενου, θεωρητικού της τέχνης, συγγραφέα (βραβείο Booker του 1972 για το «G») και ζωγράφου, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1977, έκανε μεγάλη αίσθηση και πρόσφατα ανατυπώθηκε στη σειρά «Great Ideas» του Penguin και γίνεται ανάρπαστο.

Το δοκίμιο μεταφράστηκε πρώτη φορά στα ελληνικά από τη Χριστίνα Λιναρδάκη και θα δημοσιευτεί στον Α-Κατάλογο του φεστιβάλ, την ειδική έκδοση, που εμπνεύστηκε ο Ορέστης Ανδρεαδάκης για να συνοδεύει κάθε φορά με θεωρητικά και αναλυτικά κείμενα (εικαστικά, λογοτεχνικά, φιλοσοφικά κ.ά.) την ουσία της διοργάνωσης.

Στο δοκίμιο «Why look at animals», ο Τζον Μπέρτζερ, με στόχο να εξηγήσει γιατί τα ζώα «εξαφανίζονται», «περιθωριοποιούνται», «υποβαθμίζονται», «μετατρέπονται σε θέαμα», «αποσύρονται από την καθημερινή ζωή», κάνει μια μεγάλη αναδρομή στην ιστορία, από την αρχαιότητα (με ειδικές αναφορές στην «Ιλιάδα») μέχρι σήμερα.

Με γνώσεις Ανθρωπολογίας, βουτιές στο μυαλό μεγάλων διανοητών, από τον Αριστοτέλη και τον Ρουσό μέχρι τον Κλοντ Λεβί-Στρος, αλλά και ζωντανές, άμεσες εικόνες απο τον πολιτισμό της καθημερινότητάς μας, τα λούτρινα ζωάκια, τις ταινίες της Ντίσνεϊ και τη ζωή στα σύγχρονα αστικά κέντρα, ο Μπέρτζερ μάς δίνει πολλά κλειδιά να καταλάβουμε τον κόσμο μας, τον εαυτό μας, ακόμα και τα αγαπημένα μας pets.

Καταλήγει με μια συγκινητική αναφορά στους ζωολογικούς κήπους, αυτήν την «ύστατη επίπτωση της περιθωριοποίησης» των ζωών: «Κοιτάζοντας κάθε ζώο, ο ασυνόδευτος επισκέπτης του ζωολογικού κήπου είναι μόνος. Εκείνο το βλέμμα πέρα από ζώο και άνθρωπο, το οποίο μπορεί να έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας και με το οποίο, σε κάθε περίπτωση, ζούσαν πάντοτε οι άνθρωποι λιγότερο από έναν αιώνα πριν, εξέλιπε. Η ιστορική αυτή απώλεια, της οποίας οι ζωολογικοί κήποι αποτελούν μνημείο, είναι πλέον μη ανακτήσιμη για την κουλτούρα του καπιταλισμού».

To φεστιβάλ ήδη βρήκε πολλά ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ, που επικοινωνούν με τον κόσμο του Μπέρτζερ. Η πλήρης λίστα του αφιερώματος θα ανακοινωθεί σύντομα, μια πρώτη ματιά όμως λέει πολλά.

Η διάσημη και πολυβραβευμένη Ολλανδή ντοκιμενταρίστρια Χέντι Χόνιγκαν παρατηρεί στο «Buddy» έξι αφοσιωμένους σκύλους-συνοδούς, που προσφέρουν θεραπεία και στήριξη σε μια ηλικιωμένη τυφλή γυναίκα, ένα αυτιστικό αγόρι, έναν βετεράνο με μετατραυματικό στρες κ.ά.

Το βραβευμένο στην Τραϊμπέκα ντοκιμαντέρ «When Lambs Become Lions» του Αμερικανού Τζον Κάσμπι πηγαίνει στην Κένυα, για να αναδείξει σε ενα περιβαλλοντικό θρίλερ μια σκληρή πραγματικότητα: δύο ξαδέλφια για να επιβιώσουν καταλήγουν αντίπαλοι, ο ένας εμπορεύεται ελεφαντόδοντο, ο άλλος προστατεύει τα προς εξαφάνιση ζώα.

Ο Γερμανός Μάνφρεντ Κάρεμαν σοκάρει με τις εικόνες του στο «The Hidden Side of Animal Transport», ερευνώντας τους βάρβαρους τρόπους με τους οποίους μεταφέρονται τα ζώα, που εξάγονται από την Ευρώπη, με όλους τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς να πηγαίνουν περίπατο.

Η ίδια σκληρότητα, αλλά με μια σκηνοθετική ειρωνεία και χιούμορ, στο ντοκιμαντέρ «Animus Animalis – A story about People, Animals and Things» της Λιθουανής Αϊστι Ζεγκουλίτε, που έχει ως ήρωες κυνηγούς, εκτροφείς και ταριχευτές ελαφιών.

Τέλος, μια κωμική ή μάλλον κωμικοτραγική νότα γύρω από τις υπερβολές στις οποίες μπορεί να φτάσει η αγάπη μας για τα ζώα, προσθέτει το ντοκιμαντέρ του Αμερικανού Ρίτσαρντ Μάιρον «For the Birds».

Mια γυναίκα ζει με περιπου 200 πουλιά! Το αρρωστημένο πάθος της τη φέρνει σε σύγκρουση όχι μόνο με τις τοπικές οργανώσεις προστασίας των ζώων, αλλά και τον ίδιο τον σύζυγό της, που φτάνει στα όριά του.